Đức có đang đầu tư đúng loại vũ khí?

Nhiều ý kiến chỉ trích cho rằng nỗ lực hiện đại hóa và mở rộng Quân đội Liên bang Đức (Bundeswehr) của chính phủ đang đứng trước nguy cơ chệch hướng do quy trình mua sắm quốc phòng quá chậm chạp.

Trong khi đó, xung đột tại Ukraine và Iran cho thấy thiết bị bay không người lái chỉ có giá vài chục nghìn USD vẫn có thể trở thành mối đe dọa đáng gờm đối với các loại vũ khí tiêu tốn hàng triệu, thậm chí hàng chục triệu USD để nghiên cứu, phát triển và chế tạo.

Trong khi đó, Đức đã tăng mạnh chi tiêu quốc phòng trong vài năm qua. Bên cạnh "quỹ đặc biệt" trị giá 100 tỷ euro (114 tỷ USD) được công bố sau khi xung đột Nga - Ukraine bùng phát năm 2022, Đức đã nhanh chóng tăng chi tiêu quốc phòng thường xuyên: Từ 62,4 tỷ euro năm 2025 lên 82,7 tỷ euro năm 2026, và dự kiến sẽ nâng lên 152 tỷ euro vào năm 2029.

Nhưng các nhà phê bình đang đặt câu hỏi liệu những khoản tiền khổng lồ này có được chi tiêu theo cách hiệu quả nhất hay không, đặc biệt sau khi dự án Hệ thống chiến đấu không quân tương lai (FCAS) của Pháp và Đức, trị giá hơn 100 tỷ euro, bị hủy bỏ vào tháng 6.

Chuyên gia Nico Lange từng công tác tại Bộ Quốc phòng Đức cho rằng chiến lược hiện nay hầu như không thay đổi. Ông nhận định: "Đó vẫn là một hệ thống trì trệ và kém hiệu quả như trước, chỉ có điều giờ đây người ta đang rót nhiều tiền hơn vào nó. Nếu không cải tổ tận gốc cơ chế lập kế hoạch quân sự và quy trình mua sắm quốc phòng, thì kết quả cũng sẽ không khá hơn".

Đức dần rút kinh nghiệm trong hoạt động mua sắm quốc phòng

Theo một số nghị sĩ, Đức đang trải qua quá trình học hỏi đầy khó khăn để thích nghi với thực tế mới. Nghị sĩ Andreas Schwarz Đảng Dân chủ Xã hội Đức (SPD) và là thành viên Ủy ban Quốc phòng Quốc hội Đức, cho rằng cuộc chiến ở Ukraine đang thay đổi hoàn toàn cách thức chiến tranh được tiến hành.

Trong chuyến thăm Ukraine hồi đầu tháng này, ông Schwarz nhận thấy những cuộc tranh luận từng chi phối chính trường Đức trong năm đầu tiên của xung đột Nga - Ukraine như việc Berlin có nên chuyển giao tên lửa hành trình Taurus hay xe tăng Leopard để hỗ trợ Kiev hay không, giờ đây đã không còn phù hợp với thực tế chiến trường.

Ông chia sẻ với kênh DW (Đức): "Khi đến Ukraine vào tuần trước và làm việc với Bộ Quốc phòng nước này, không một ai hỏi tôi về tên lửa hành trình Taurus hay xe tăng Leopard. Điều họ thực sự cần là sự hỗ trợ về thiết bị bay không người lái, đạn dược, hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin, cũng như năng lực vệ tinh và thông tin liên lạc".

Tuy nhiên, kinh nghiệm từ Ukraine không đồng nghĩa với việc các hệ thống vũ khí hạng nặng - thường được gọi là hệ thống truyền thống - đã trở nên lỗi thời.

Theo nhà nghiên cứu Max Becker tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Đức (DGAP), cuộc chiến ở Ukraine lại cho thấy điều ngược lại: xe tăng và các hệ thống pháo binh vẫn giữ vai trò then chốt trong việc đánh chiếm và kiểm soát lãnh thổ, đồng thời thực hiện các đòn tấn công tầm xa.

Theo ông Becker, điều quan trọng là phải có sự kết hợp hợp lý giữa các hệ thống vũ khí truyền thống với công nghệ thiết bị bay không người lái. Ông lưu ý: "Đó là bài toán khó, bởi một mặt các nước vẫn phải đầu tư vào những hệ thống cực kỳ đắt đỏ như xe tăng chiến đấu, vốn mất nhiều năm từ lúc đặt hàng đến khi bàn giao. Mặt khác, họ cũng phải rót vốn cho các hệ thống như thiết bị bay không người lái và đạn tuần kích".

Ông Becker nói thêm rằng quân đội Ukraine đã phát triển chiến lược dựa trên thiết bị bay không người lái một phần là do nhu cầu cấp thiết, bởi họ thiếu pháo binh và xe tăng chiến đấu thông thường.

Trong khi đó, ông Andreas Schwarz cũng cho rằng quân đội Đức vẫn cần vũ khí cũ. Ông đặt vấn đề: "Chúng ta sẽ luôn cần xe tăng. Nhưng câu hỏi là: Chúng ta có còn cần chúng với số lượng đó không? Và liệu tôi không thể bổ sung hoặc thậm chí tối ưu hóa chúng bằng các đơn vị nhỏ hơn, linh hoạt hơn sao?".

Thiết bị bay không người lái không chỉ ngày càng tinh vi hơn mà còn dễ điều khiển và tiết kiệm chi phí hơn. Trong khi trước đây các hệ thống máy tính chuyên dụng đắt tiền là rất cần thiết, thì nay một số thiết bị bay không người lái quân sự có thể được điều khiển chỉ bằng ứng dụng trên điện thoại thông minh. Ông Schwarz tin rằng mặc dù chính phủ Đức và ngành công nghiệp quốc phòng đã nắm bắt được thực tế mới này, họ vẫn cần thêm thời gian để thực hiện các biện pháp cần thiết để đối phó với nó.

Bài toán mua sắm quốc phòng

Vấn đề nằm ở những chi tiết nhỏ hay đúng hơn ở chính bộ máy quan liêu. Quy trình mua sắm quốc phòng vốn nổi tiếng là chậm chạp và phức tạp. Điều này càng thể hiện rõ ở một quốc gia mà ngành công nghiệp quốc phòng do những tập đoàn lớn như Rheinmetall chi phối. Những “ông lớn” này đã thu về khoản lợi nhuận khổng lồ trong nhiều thập kỷ nhờ sản xuất xe tăng và tàu ngầm cho quân đội các nước trên thế giới.

Ông Schwarz giải thích: "Ngành công nghiệp quốc phòng của chúng tôi trong nhiều thập kỷ qua chủ yếu dựa vào những công nghệ đã được kiểm chứng và sử dụng rộng rãi. Tương tự, quân đội cũng dành hàng chục năm chuẩn bị cho những kịch bản mà đến nay không còn nhiều khả năng xảy ra. Vì vậy, việc chuyển sang tư duy hoàn toàn mới không hề dễ dàng, khi chúng ta đã quen hoạt động dựa trên những giả định cũ. Điều đó đòi hỏi những người ra quyết định phải sẵn sàng thay đổi cách tiếp cận".

Trong nỗ lực đẩy nhanh tiến độ, chính phủ Đức đã ban hành đạo luật mới vào đầu năm nay, có tên gọi Bundeswehrbeschaffungsbeschleunigungsgesetz - Luật Đẩy nhanh Mua sắm Quân sự. Biện pháp này được kỳ vọng sẽ phân quyền trong mua sắm bằng cách nâng cao ngưỡng giá để một số giao dịch mua bán có thể được thực hiện mà không cần thêm người ra quyết định nào tham gia, đồng thời loại bỏ các thủ tục giấy tờ rườm rà trong việc mua sắm quốc phòng giữa các chính phủ.

Ông Becker cho rằng đây hướng đi tốt bởi chúng giúp thay đổi logic truyền thống trong việc mua sắm quốc phòng. Trong một thế giới mà thiết bị bay không người lái và vũ khí có thể trở nên lỗi thời chỉ trong vài tuần, việc đặt hàng rồi tích trữ vũ khí sẽ lạc hậu trong vài tháng là điều vô lý.

Ông Becker nhấn mạnh: “Bạn tạo ra cách tiếp cận mới bằng việc đưa điều khoản đổi mới sáng tạo vào quy trình mua sắm, qua đó buộc các doanh nghiệp phải thường xuyên nâng cấp hệ thống của mình”.

Theo ông Becker, điều Đức cần tập trung lúc này là xây dựng hạ tầng sản xuất mới có khả năng phản ứng nhanh trước các đơn đặt hàng phát sinh. Ông nêu bật: "Không thể mua sẵn một triệu thiết bị bay không người lái. Điều tôi cần là lượng thiết bị bay không người lái dự trữ phục vụ huấn luyện và diễn tập. Nhưng quan trọng hơn, chúng tôi phải có năng lực công nghiệp để có thể triển khai sản xuất hàng loạt thiết bị bay không người lái chỉ trong 4-6 tuần khi cần".

Quân đội Đức hiện cũng đang triển khai đợt tuyển quân quy mô lớn, song chương trình này không nhận được nhiều sự hưởng ứng từ giới trẻ. Trong khi đó, ông Schwarz cho rằng lực lượng nhân sự mới vẫn đóng vai trò không thể thay thế. Không chỉ vậy, theo Schwarz, việc tuyển thêm quân còn nhằm tăng cường lực lượng dự bị, qua đó bảo đảm khả năng bảo vệ lãnh thổ Đức trong kịch bản xấu nhất.