Giữ lửa bản sắc văn hóa Thái nơi biên viễn xứ Thanh

Giữ nhịp cồng chiêng qua từng thế hệ

20 giờ mỗi tối, tại nhà văn hóa thôn Mường Lát, xã Mường Lát (Thanh Hóa) lại rộn ràng tiếng cười nói. Những chiếc cồng, chiếc chiêng được mang ra lau chùi cẩn thận trước khi từng nhịp chiêng vang lên giữa núi rừng. Không phải chờ đến lễ hội hay ngày Tết, người dân nơi đây vẫn duy trì những buổi sinh hoạt đều đặn như một phần không thể thiếu trong cuộc sống.

Ở tuổi 69, bà Hà Thị Thân, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Văn hóa dân gian xã Mường Lát, vẫn là người có mặt sớm nhất trong mỗi buổi tập.

"Hôm nào cũng vậy, cứ đến tối là mọi người lại tập trung ở nhà văn hóa. Có lễ hội thì biểu diễn, không có lễ hội thì tập luyện. Chỉ khi mưa quá to hoặc mất điện mới nghỉ. Mưa nhỏ, các bà vẫn đội ô đi tập", bà Thân cho biết.

Đối với bà, cồng chiêng và khua luống không chỉ là tiết mục biểu diễn mà còn là hồn cốt của dân tộc Thái. Từ bao đời nay, tiếng cồng chiêng đã hiện diện trong lễ cưới, lễ hội, Tết cổ truyền và nhiều sự kiện quan trọng của cộng đồng.

Theo bà Thân, hầu như mỗi thôn, bản ở Mường Lát đều lưu giữ từ một đến ba bộ cồng chiêng. Những nhạc cụ ấy được truyền từ đời ông bà đến cha mẹ rồi tiếp tục trao lại cho con cháu như một báu vật của bản làng.

"Đây là nét văn hóa của dân tộc Thái, ông cha truyền lại nên chúng tôi phải giữ. Nếu mình không giữ thì sau này con cháu sẽ không còn biết đến nữa", bà Thân nói.

Điều khiến nghệ nhân yên tâm là lớp trẻ vẫn dành tình yêu cho văn hóa truyền thống. Câu lạc bộ văn hóa dân gian của xã hoạt động theo mô hình liên thế hệ, quy tụ thành viên từ thanh niên đến người cao tuổi. Những người đi trước kiên trì truyền dạy từng nhịp chiêng, từng điệu múa, từng bài dân ca cho lớp trẻ.

Là một trong những thành viên trẻ của Câu lạc bộ Văn hóa dân gian xã Mường Lát, Lường Tú Quyên cho biết em tham gia với mong muốn học hỏi và góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình.

"Cồng chiêng là nét văn hóa rất đặc sắc của quê hương em. Em muốn học để sau này có thể tiếp tục truyền lại cho các thế hệ sau và lan tỏa những giá trị ấy đến nhiều người hơn”, Tú Quyên chia sẻ.

Không chỉ là nơi luyện tập văn nghệ, các câu lạc bộ còn trở thành không gian gắn kết cộng đồng. Sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, toàn xã Mường Lát hiện duy trì nhiều đội văn nghệ và câu lạc bộ liên thế hệ hoạt động thường xuyên. Những buổi sinh hoạt giúp người cao tuổi rèn luyện sức khỏe, đồng thời tạo môi trường để lớp trẻ tiếp cận văn hóa truyền thống một cách tự nhiên.

Biến di sản thành động lực phát triển

Theo ông Mai Xuân Giang, Phó Chủ tịch UBND xã Mường Lát, bảo tồn văn hóa hiện được địa phương xác định là nhiệm vụ gắn chặt với phát triển kinh tế - xã hội.

Những năm qua, xã Mường Lát đã đẩy mạnh tuyên truyền để nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của bản sắc văn hóa; đồng thời rà soát các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh và làng nghề truyền thống để xây dựng kế hoạch bảo tồn lâu dài. Địa phương cũng đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận Đền Tư Mã Hai Đào là di tích lịch sử, từng bước phục dựng các lễ hội truyền thống, văn hóa ẩm thực và các loại hình văn hóa dân gian.

Một trong những giải pháp được chú trọng là thành lập, duy trì hoạt động của các câu lạc bộ văn hóa dân gian và đội văn nghệ tại các thôn, bản. Từ những hạt nhân này, các làn điệu dân ca, tiếng cồng chiêng, điệu khua luống tiếp tục được trao truyền giữa các thế hệ. Nhiều câu lạc bộ còn kết nối với những người yêu văn hóa Thái ở nhiều địa phương khác, mở rộng không gian giao lưu và quảng bá bản sắc dân tộc.

Đáng chú ý, địa phương đang hướng tới phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa. Theo ông Giang, khi người dân nhìn thấy giá trị kinh tế từ văn hóa, họ sẽ càng có thêm động lực để gìn giữ những di sản của cha ông.

Theo lãnh đạo UBND xã Mường Lát, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã tạo thêm nguồn lực quan trọng cho công tác bảo tồn văn hóa.

Từ nguồn kinh phí của chương trình, địa phương tổ chức các lớp truyền dạy văn hóa truyền thống; sửa chữa, nâng cấp nhà văn hóa; hỗ trợ trang thiết bị cho các câu lạc bộ; tổ chức hội thi, hội diễn để các nghệ nhân có điều kiện biểu diễn, truyền nghề.

Song song với bảo tồn văn hóa, chương trình còn hỗ trợ người dân phát triển sinh kế thông qua các mô hình trồng rừng, chăn nuôi bò, lợn, gia cầm... Khi đời sống kinh tế từng bước được cải thiện, người dân cũng có thêm điều kiện để tham gia các hoạt động gìn giữ bản sắc văn hóa.

Tuy nhiên, hành trình bảo tồn vẫn còn nhiều khó khăn. Theo ông Mai Xuân Giang, nguồn kinh phí dành cho việc phục dựng di tích, khôi phục lễ hội và bảo tồn làng nghề còn hạn chế. Chính sách dành cho nghệ nhân và người có uy tín vẫn chưa thực sự tương xứng với vai trò của họ. Đây là một trong những nguyên nhân khiến việc thu hút những người có năng lực tham gia gìn giữ văn hóa gặp không ít trở ngại.

Thời gian tới, UBND xã Mường Lát sẽ tiếp tục phát huy, tăng nguồn lực cho công tác bảo tồn, đẩy mạnh phát triển du lịch cộng đồng và phát huy hơn nữa vai trò của các nghệ nhân, già làng, trưởng bản trong việc truyền dạy văn hóa, xóa bỏ hủ tục và xây dựng đời sống văn hóa mới.