Rời bản làng ra phố thị, nhiều người trẻ mang theo cả ký ức văn hóa nhưng không phải ai cũng biết cách giữ gìn. Giữa lòng Hà Nội đông đúc, chị Cầm Cẩm Thơ, hiện đang công tác tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, đã chọn cách lặng lẽ nhưng bền bỉ để kết nối cộng đồng lan tỏa văn hóa Thái cho thế hệ trẻ.
Người kết nối cộng đồng
Chị Cầm Cẩm Thơ - người con dân tộc Thái có họ hàng xa với nghệ nhân Hoàng Thị Thoát ở Sơn La, không chọn cách giữ văn hóa bằng những khuôn mẫu khô cứng, mà từ con người, từ cộng đồng, từ những mối liên kết tưởng chừng rời rạc, nhưng lại chứa đựng sức mạnh bền bỉ nhất.
Là người yêu văn hóa Thái từ sâu trong căn cốt, chị không chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu, hay thực hành các giá trị truyền thống, mà còn chủ động kiến tạo không gian để văn hóa được “sống”. Từ những buổi giao lưu nhỏ của cộng đồng người Thái tại Hà Nội, chị nhận ra một thực tế: Các câu lạc bộ, các nhóm yêu văn hóa Thái ở nhiều địa phương trong cả nước vẫn tồn tại riêng lẻ, thiếu sự kết nối.
Chính từ trăn trở ấy, năm 2016, chị thành lập Nhóm giao lưu văn hóa Thái Việt Nam, nhằm kết nối cộng đồng, bảo tồn và lan tỏa bản sắc; đồng thời hỗ trợ sinh viên khó khăn, dạy chữ Thái miễn phí cho thế hệ trẻ…
Song song với đó, nhiều chương trình văn hóa, thiện nguyện được triển khai, thu hút sự tham gia của các câu lạc bộ, nghệ nhân từ nhiều địa phương, thậm chí cả cộng đồng người Thái ở nước ngoài. Qua đó, hình thành một mạng lưới gắn kết bền chặt, nơi những người con dân tộc Thái, dù ở miền núi hay đô thị, vẫn có thể tìm thấy nhau và cùng chung tay gìn giữ tiếng nói, điệu múa, trang phục và phong tục truyền thống.
Dù nhận được sự ủng hộ từ đông đảo cộng đồng, vẫn có lúc chị đối diện với những khó khăn, từ việc bất đồng quan điểm, thậm chí là cản trở từ một số cá nhân thiếu hiểu biết về văn hóa. Nhưng với chị, đó chỉ là “những hạt sạn nhỏ”, không đủ để làm chùn bước được những người yêu văn hóa.
Không dừng lại ở vai trò kết nối, chị còn trở thành chỗ dựa tinh thần cho một thế hệ đặc biệt, đó là những sinh viên dân tộc Thái đang học tập tại Hà Nội. Chị gọi họ bằng một cái tên đầy yêu thương: “Đàn con thơ”.
Trong cách gọi ấy không chỉ có sự trìu mến, mà còn hàm chứa trách nhiệm. Bởi theo chị, những người trẻ rời bản làng lên thành phố không chỉ mang theo ước mơ học tập, mà còn mang theo cả bản sắc, thứ rất dễ bị phai nhạt giữa nhịp sống đô thị.
“Các bạn có nhiều nỗi lo: Học tập, chi phí sinh hoạt, xa nhà, sự hòa nhập… Nhiều bạn còn tự ti, mặc cảm. Nhưng điều khiến tôi trăn trở hơn là sự thiếu hụt về không gian văn hóa - nơi các bạn được sống đúng với bản sắc của mình”, chị Thơ tâm sự.
Để bù đắp khoảng trống ấy, chị không chỉ tổ chức các hoạt động giao lưu, biểu diễn, mà còn trực tiếp đưa sinh viên về bản, gặp gỡ nghệ nhân, trải nghiệm đời sống văn hóa. Những chuyến đi ấy theo chị không chỉ là hành trình về địa lý, mà là hành trình trở về cội nguồn.
Từ bị động đến chủ động “lan tỏa” bản sắc dân tộc
Sinh ra và lớn lên ở vùng núi miền Tây Nghệ An, Kha Văn Thương ra Hà Nội học tập với nhiều bỡ ngỡ. Giữa môi trường hoàn toàn khác biệt với quê hương, Thương từng trải qua cảm giác “lệch nhịp” so với bạn bè.
Khi Thương tham gia nhóm sinh viên dân tộc Thái tại Hà Nội vào năm 2022, đặc biệt qua những chuyến đi thực tế cùng chị Thơ, Thương dần nhận ra: Mỗi con người đều có một gốc rễ, và đánh mất gốc rễ ấy cũng là đánh mất chính mình.
Một trong những trải nghiệm khiến Thương “thức tỉnh” là chuyến đi về thị xã Nghĩa Lộ (Yên Bái cũ), đúng dịp Tết Xíp Xí - tết cổ truyền của đồng bào Thái Mường Lò, diễn ra vào ngày 14/7 Âm lịch hằng năm. Tại đây, Thương được hòa mình vào không gian văn hóa đặc trưng với những nghi lễ, phong tục riêng biệt. Đặc biệt, Thương được gặp nghệ nhân Lò Văn Biến - người được ví như một cây đại thụ về văn hóa dân tộc Thái, được nghe ông kể về những cuộc thiên di của người Thái, giải thích về ý nghĩa của vòng Xòe, những họa tiết trong hoa văn thổ cẩm, từ hình quả trám, cây cối, con rồng, mặt trời đều thể hiện sự hòa hợp giữa người Thái với thiên nhiên… Từ đó, Thương hiểu ra rằng, văn hóa không phải là thứ để mình tham gia cho vui, hay để thể hiện ra bên ngoài, mà là điều mình phải giữ từ bên trong. Không còn là chuyện của riêng ai nữa, mà là phần trách nhiệm của chính những người con của dân tộc Thái.
“Trước đây, tôi múa xòe vì thấy vui. Nhưng khi hiểu đó là biểu tượng của sự đoàn kết, là linh hồn của cộng đồng, tôi mới thực sự trân trọng”, Thương nói.
Từ những trải nghiệm ban đầu, Thương chuyển từ tham gia theo phong trào sang chủ động tìm hiểu, gìn giữ và lan tỏa văn hóa dân tộc. Cùng nhóm sinh viên người Thái tại Hà Nội dưới sự kết nối của chị Cầm Cẩm Thơ, Thương đã tham gia tổ chức nhiều hoạt động gắn kết cộng đồng.
Hằng năm, khoảng tháng 10, nhóm tổ chức chương trình chào tân sinh viên với các hoạt động như trình diễn trang phục truyền thống, múa xòe, trao học bổng cho sinh viên khó khăn, thu hút sự tham gia của nhiều nhóm dân tộc như Mông, Dao, Sán Dìu và cả sinh viên Lào, tạo nên không gian giao thoa văn hóa ngay giữa Thủ đô. Không chỉ lan tỏa giá trị truyền thống, chương trình còn tiếp thêm động lực cho tân sinh viên xa quê.
“Những điều ấy với tôi không phải là cố gắng giữ, mà đã ăn sâu vào nếp sống, vào con người mình. Dù đi đâu, làm gì, tôi cũng tin rằng chúng sẽ không bao giờ mất đi, bởi đó chính là mạch nguồn nuôi dưỡng văn hóa của người Thái chúng tôi”, Thương chia sẻ./.