TP Hồ Chí Minh đang có mưa liên tiếp trên diện rộng, có nơi mưa vừa, mưa to, cục bộ mưa rất to, trong khi dự báo thời tiết cho thấy tình trạng mưa rào và dông còn tiếp diễn những ngày tới. Áp lực ngập vì thế tiếp tục đặt ra với một đô thị đang chịu tác động đồng thời của mưa cực đoan, triều cường, sụt lún, bê tông hóa và hệ thống thoát nước chưa đồng bộ. Trong bối cảnh đó, giải pháp được TP Hồ Chí Minh tính đến không chỉ là xây thêm công trình mà còn thay đổi cách quy hoạch, giữ nước và điều tiết nước ngay từ đầu.
Giữ nước trong đô thị để giảm áp lực tiêu thoát
Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới đặt mục tiêu đến năm 2030, thành phố cơ bản giải quyết tình trạng úng ngập, cùng với các vấn đề về ô nhiễm môi trường và ùn tắc giao thông. Đây là một trong những yêu cầu đặt ra cho công tác quy hoạch và quản lý hạ tầng trong giai đoạn mới.
Ông Lê Ngọc Linh, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, cho biết cách chống ngập hiện nay cần khác trước đây, khi ngập ở đâu thì nâng đường ở đó hoặc đắp đê bao. Thực tế, thành phố đang chịu tác động đồng thời của thời tiết cực đoan, sụt lún khoảng 2,5 cm/năm; gần 400 tuyến kênh, rạch bị lấn chiếm, xả rác, gây tắc dòng chảy. Trong khi đó, mật độ bê tông hóa cao cũng làm giảm khả năng thoát nước.
TP Hồ Chí Minh hiện nay cần tích hợp việc xử lý thoát nước vào quy hoạch theo lưu vực. Thành phố có 23 lưu vực thoát nước chính với điều kiện địa hình, thủy văn khác nhau; trong khi một số quy hoạch trước đây không còn phù hợp, hệ thống kênh, cống, trạm bơm chưa đồng bộ và không gian dành cho nước còn hạn chế.
Theo ông Lê Ngọc Linh, điểm cốt lõi trong cách tiếp cận mới là không chỉ tìm cách đưa nước ra khỏi đô thị thật nhanh. Thành phố cần chuyển sang chiến lược gồm 3 lớp: “trì hoãn”, tức làm chậm dòng nước; “lưu trữ”, bằng hồ điều tiết và các không gian có khả năng chứa nước; sau đó mới “tiêu thoát”. Nếu ba lớp này vẫn chưa đủ thì mới cần đến giải pháp bảo vệ.
Định hướng này gắn với quản lý rủi ro ngập tích hợp, kết hợp hạ tầng thoát nước truyền thống với hạ tầng xanh, hồ điều tiết, không gian trữ nước và các giải pháp dựa vào thiên nhiên; đồng thời tăng ứng dụng dữ liệu số, dự báo, cảnh báo và hệ thống điều hành.
Tình trạng mưa những ngày qua cho thấy yêu cầu này không còn là câu chuyện dài hạn. Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia ngày 20/9 dự báo TP Hồ Chí Minh nhiều mây, có mưa, mưa vừa và dông, cục bộ có nơi mưa to đến rất to, tập trung vào chiều và đêm; trong mưa dông có khả năng xảy ra lốc, sét, gió giật mạnh. Dự báo những ngày tiếp theo tiếp tục có mưa rào, dông hoặc mưa vừa tại thành phố.
Trong điều kiện đó, giữ lại một phần nước mưa ngay tại khu vực phát sinh sẽ giảm áp lực tức thời lên cống, kênh và trạm bơm. Vì vậy, không gian mặt nước, hồ điều tiết và khu vực có khả năng hấp thụ, lưu giữ nước cần được tính ngay trong quy hoạch đô thị.
Ông Lê Ngọc Linh cho rằng trong thời gian tới, TP Hồ Chí Minh không chỉ lựa công trình nào để chống ngập mà phải lựa cách phát triển đô thị như thế nào, quy hoạch và phát triển đô thị như thế nào để giảm rủi ro, kết hợp với các giải pháp chuyên gia đặt ra. Theo định hướng này, chống ngập trở thành một nội dung của quy hoạch đô thị, thay vì chỉ là nhiệm vụ của riêng hệ thống thoát nước.
Các công trình kiểm soát triều bước vào giai đoạn hoàn thiện
Trong khi giải pháp quy hoạch cần thời gian, các công trình kiểm soát triều vẫn là một lớp bảo vệ quan trọng đối với khu vực chịu tác động của triều cường. Dự án Giải quyết ngập do triều khu vực TP Hồ Chí Minh, có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu - giai đoạn 1 (Dự án An Triều) gồm 6 cống kiểm soát triều lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô và Phú Định; 2 cống nhỏ Cầu Kinh, Bà Bướm; tuyến đê bao - kè ven sông Sài Gòn dài khoảng 6 km tại các đoạn xung yếu và 43 cống kiểm soát triều nhỏ.
Theo Công ty CP Đầu tư Xây dựng Trung Nam, các hạng mục thuộc Dự án An Triều đang được đẩy nhanh hoàn thiện. Cống Bến Nghé đạt 99%, đang duy trì vận hành thử nghiệm định kỳ, đồng thời thực hiện nghiệm thu, bàn giao công trình. Cống Tân Thuận và cống Phú Xuân cùng đạt 95%, đang hoàn thiện các hạng mục nhà quản lý, thiết bị MEPP, máy bơm và hệ thống điều khiển SCADA; dự kiến vận hành thử trong tháng 10/2026.
Cống Mương Chuối và Cây Khô cùng đạt 94%; trong đó, Mương Chuối dự kiến vận hành thử vào tháng 11/2026, Cây Khô vào tháng 10/2026. Cống Phú Định đạt 93%, dự kiến vận hành thử tháng 11/2026; cống Cầu Kinh và Bà Bướm cùng đạt 96%, dự kiến vận hành thử trong tháng 9/2026. Nhà quản lý trung tâm đạt 93%, dự kiến đồng bộ hệ thống vào tháng 11/2026.
Các hạng mục này nhằm ngăn triều cường, điều tiết và hạ thấp mực nước trong hệ thống sông, kênh, rạch, hỗ trợ tiêu thoát nước mưa và giảm áp lực cho hệ thống cống hiện hữu; đồng thời hỗ trợ trữ nước khi mưa lớn kết hợp triều cường.
Theo ông Lê Ngọc Linh, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, các công trình kiểm soát triều phải được đặt trong tổng thể quản lý nước của từng lưu vực, cùng với hệ thống cống, kênh rạch, trạm bơm, hồ điều tiết và không gian trữ nước.
Bài toán này đồng thời liên quan đến thu gom và xử lý nước thải. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 tỷ lệ nước thải đô thị được thu gom đạt từ 80% trở lên, xử lý đạt quy chuẩn từ 40 - 45%; hiện tỷ lệ thu gom khoảng 52%, xử lý đạt quy chuẩn khoảng 19,5%. Điểm nghẽn còn nằm ở mạng lưới cống, tuyến cống bao, trạm bơm, đấu nối và tuyến truyền tải.
Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh đang chuẩn bị điều chỉnh Đề án chống ngập và xử lý nước thải giai đoạn 2026 - 2030, dự kiến hoàn thành phần tư vấn vào cuối tháng 10/2026. Song song đó, Phòng Hạ tầng kỹ thuật cùng các chuyên gia làm việc với Sở Quy hoạch - Kiến trúc để cập nhật nội dung hạ tầng kỹ thuật vào quy hoạch tổng thể thành phố. Sau khi Đề án được điều chỉnh, Sở Xây dựng sẽ có các kế hoạch cụ thể hơn cho giai đoạn tiếp theo.
Từ nay đến năm 2030, TP Hồ Chí Minh dự kiến triển khai 87 dự án chống ngập với tổng vốn khoảng 140.000 tỷ đồng, hướng tới giải quyết cơ bản 50 vị trí ngập. Các dự án cần được kết nối theo lưu vực, đồng thời dành lại không gian cho nước trong quá trình phát triển đô thị.
