Đường Trường Chinh, tuyến kết nối với trung tâm thành phố và sân bay Tân Sơn Nhất. Ảnh: Tiến Lực/TTXVN
Bài cuối: Tăng nguồn lực cải thiện
Mặc dù có nhiều nỗ lực, chất lượng không khí thành phố trong thời gian quan chưa có nhiều chuyển biến. Để kiểm soát ô nhiễm, cải thiện chất lượng không khí, kiểm soát ô nhiễm, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vì một thành phố xanh và phát triển bền vững, TP Hồ Chí Minh đang triển khai loạt giải pháp trọng tâm, cả công trình và phi công trình, huy động nguồn lực của toàn xã hội và mở rộng hợp tác quốc tế cho công tác bảo vệ môi trường.
Nâng cao năng lực quan trắc môi trường
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, tác động sâu rộng, đồng thời trước yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước, công tác bảo vệ môi trường nói chung và công tác quan trắc, giám sát các nguồn thải tự động liên tục nói riêng đặt ra yêu cầu ngày càng cao, đặc biệt là năng lực về công nghệ, phân tích dữ liệu và quản trị hệ thống quan trắc, về tài chính và nguồn nhân lực.
Theo các chuyên gia, hệ thống quan trắc chất lượng không khí tại Việt Nam đang từng bước được mở rộng, tạo cơ sở cung cấp dữ liệu phục vụ công tác quản lý. Các công nghệ mới, trong đó có công cụ số và trí tuệ nhân tạo, cũng mở ra cơ hội xác định rõ hơn các nguồn gây ô nhiễm, nâng cao chất lượng dự báo và hỗ trợ triển khai các biện pháp kiểm soát có trọng tâm.
Với TP Hồ Chí Minh, UBND Thành phố cho biết việc quản lý chất lượng môi trường không khí tại thành phố còn một số hạn chế; trong đó nổi lên là việc mạng lưới trạm quan trắc liên tục tự động theo quy hoạch mạng lưới quan trắc môi trường của thành phố còn hạn chế do các khó khăn, vướng mắc trong triển khai dự án nâng cao năng lực quan trắc.
Hiện thành phố có 157 điểm, trạm quan trắc chất lượng không khí; trong đó, có 124 điểm quan trắc định kỳ và 33 trạm quan trắc tự động liên tục đang thực hiện việc quan trắc chất lượng không khí định kỳ. Cùng với đó là 3 trạm quan trắc chất lượng không khí tự động (đặt tại khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu trước đây). TP Hồ Chí Minh đang đầu tư thêm hệ thống quan trắc để nâng cao năng lực quản lý, kiểm soát ô nhiễm không khí phù hợp với quá trình phát triển kinh tế, đô thị, hướng đến nâng tầm chất lượng cuộc sống người dân và phát triển bền vững
Ông Nguyễn Toàn Thắng, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh, cho biết, UBND TP Hồ Chí Minh đã giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp các sở, ngành, đơn vị liên quan tập trung hoàn thành việc đầu tư, xây dựng mạng lưới quan trắc chất lượng môi trường không khí tự động, liên tục theo quy hoạch, đảm bảo dữ liệu liên tục, không gián đoạn. Cùng với đó đầu tư, huy động xã hội hóa triển khai các thiết bị cảm biến giám sát, đo nhanh chất lượng không khí.
Bên cạnh đó đẩy mạnh tích hợp, chia sẻ dữ liệu về hệ thống cảnh báo, dự báo, kiểm soát ô nhiễm môi trường không khí quốc gia. Đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ AI, công nghệ IoT, Big Data, mô hình hóa kết hợp dữ liệu từ quan trắc môi trường, nguồn thải... để phân tích, xác định rõ các nguyên nhân, dự báo ô nhiễm và cảnh báo, phục vụ cho công tác quản lý nhà nước về chất lượng môi trường không khí.
Trước yêu cầu đẩy mạnh hợp tác và hội nhập quốc tế theo tinh thần của Kết luận Hội nghị lần thứ ba Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV (Kết luật số 75-KL/TW), TP. Hồ Chí Minh đặt ra định hướng tăng cường hiệu quả hoạt động hợp tác quốc tế trong việc quản lý chất lượng không khí.
UBND TP Hồ Chí Minh đã giao Sở Nông nghiệp và Môi trường và các sở, ngành, đơn vị tăng cường nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm với các quốc gia về quản lý chất lượng không khí. Thành phố cũng giao Sở Khoa học và Công nghệ phối hợp các sở, ban, ngành, cơ quan, viện nghiên cứu, trường đại học… đặt hàng các nhiệm vụ nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và ứng dụng công nghệ về kiểm kê phát thải, giám sát và xử lý khí thải hiện đại trong khuôn khổ hợp tác của thành phố với các đối tác nước ngoài theo quy định pháp luật.
Các trục chính khu vực trung tâm TP Hồ Chí Minh có mật độ giao thông cao tiếp tục do cấp thành phố quản lý, góp phần bảo đảm điều kiện triển khai các chương trình, đề án trọng điểm như giảm ùn tắc giao thông. Ảnh: Tiến Lực/TTXVN
Khơi thông nguồn lực từ Luật Phát triển đô thị
Kết luật số 75-KL/TW đặt ra nhiệm vụ cấp bách, đó là: Khẩn trương hoàn thiện pháp luật về bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu và pháp luật có liên quan, bảo đảm đồng bộ, thống nhất. Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát; chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu; kết hợp chặt chẽ giữa tiền kiểm gắn với tăng cường hậu kiểm dựa trên mức độ tuân thủ; xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát.
Theo các chuyên gia, Luật Phát triển đô thị đem tới khung thể chế mới với mức độ phân quyền mạnh hơn, tạo cơ chế để các thành phố, trong đó có đô thị đặc biệt TP Hồ Chí Minh, tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông và huy động tối đa nguồn lực thúc đẩy tăng trưởng, phát triển kinh tế - xã hội.
Trên tinh thần “đẩy mạnh phân cấp, phân quyền” như Kết luật số 75-KL/TW, trong lĩnh vực môi trường, Luật Phát triển đô thị cho phép HĐND TP Hồ Chí Minh quy định chính sách, biện pháp về phát triển hạ tầng giao thông sử dụng năng lượng sạch, giao thông phi cơ giới; hỗ trợ chuyển đổi phương tiện giao thông từ sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang sử dụng năng lượng sạch và tiêu chí, trình tự, thủ tục thực hiện; việc hạn chế sử dụng phương tiện giao thông phát thải gây ô nhiễm môi trường.
Thành phố cũng được ban hành quy định hạn chế phương tiện giao thông cá nhân vào khu vực trung tâm thành phố để giảm ùn tắc giao thông, giảm phát thải; cũng như lộ trình chuyển đổi, phát triển giao thông xanh, phạm vi vùng phát thải thấp để hạn chế phương tiện giao thông nhằm cải thiện chất lượng không khí; biện pháp được áp dụng trong vùng phát thải thấp theo lộ trình phù hợp.
Luật Phát triển đô thị cũng mở ra cho TP Hồ Chí Minh thẩm quyền ban hành các chính sách ưu đãi, hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh trên địa bàn thành phố áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh trong lĩnh vực giao thông vận tải, công nghiệp môi trường và dịch vụ môi trường.
TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, nhận định Luật Phát triển đô thị có nhiều điểm rất tiến bộ xác lập nguyên tắc “phân quyền triệt để, toàn diện”, một trong số đó là điều 14 trao thêm công cụ cho TP Hồ Chí Minh về giao thông, vùng phát thải thấp, phí giảm ùn tắc, môi trường và chất thải rắn.
Theo TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn, Luật Phát triển đô thị trao quyền cho TP Hồ Chí Minh thiết kế các công cụ tài chính khí hậu và môi trường đô thị, bao gồm các khoản thu liên quan đến phát thải, chất thải, nước thải, chống ngập, bề mặt không thấm nước, sử dụng năng lượng, vùng phát thải thấp và hạ tầng xanh. Những công cụ này vừa tạo nguồn lực, vừa điều chỉnh hành vi đô thị theo hướng xanh hơn và bền vững hơn.
Với cơ chế đột phá từ Luật Phát triển đô thị, UBND TP Hồ Chí Minh xác định ưu tiên nguồn lực tài chính cho các dự án đầu tư về quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026 - 2030 theo quy định của Luật Đầu tư công, phù hợp với khả năng cân đối của ngân sách thành phố. TP Hồ Chí Minh đề ra 20 dự án ưu tiên, gồm cả dự án thực hiện trên địa bàn thành phố và dự án phối hợp liên tỉnh. Trong số này đáng chú ý có các dự án: Đầu tư và mở rộng mạng lưới quan trắc chất lượng không khí, tích hợp các trạm tự động và hệ thống cảm biến đo nhanh; kiểm kê khí thải trên địa bàn TP Hồ Chí Minh; kiểm soát và quản lý nguồn thải công nghiệp; triển khai di dời các cơ sở công nghiệp không phù hợp quy hoạch…
Bên cạnh đó còn có các dự án: Ban hành quy định về vùng phát thải thấp trên địa bàn TP Hồ Chí Minh; kiểm soát khí thải phương tiện giao thông; tăng cường năng lực và tần suất làm sạch, giảm bụi đô thị và từ hoạt động xây dựng, giao thông; thí điểm các cơ chế, chính sách tài chính để thúc đẩy giao thông xanh tại TP Hồ Chí Minh…
