'Giải cứu' ô nhiễm không khí cho siêu đô thị - Bài 1: Khẩn cấp giảm phát thải

Kết luận Hội nghị lần thứ ba Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV (Kết luận số 75-KL/TW) nêu rõ: Chất lượng môi trường không khí tại các đô thị lớn, nhất là ở thành phố Hà Nội và TP Hồ Chí Minh chậm được cải thiện. Với “Kế hoạch quản lý chất lượng môi trường không khí trên địa bàn TP Hồ Chí Minh giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, TP Hồ Chí Minh đang nỗ lực cải thiện chất lượng môi trường không khí, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, góp phần xây dựng thành phố xanh, phát triển bền vững.

Để làm rõ hơn tình hình thực tế cũng như các giải pháp để khắc phục tình trạng ô nhiễm không khí trên địa bàn TP Hồ Chí Minh, TTXVN thực hiện chùm 2 bài viết với chủ đề: “Giải cứu” ô nhiễm không khí cho siêu đô thị.

Bài 1: Khẩn cấp giảm phát thải

Ô nhiễm không khí tại TP Hồ Chí Minh được xác định là vấn đề báo động, cần xử lý cấp bách. Nguồn gây ô nhiễm môi trường không khí trên địa bàn TP Hồ Chí Minh chủ yếu do các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội, nhất là quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá diễn ra với tốc độ cao trong những năm qua. Điều này đặt ra yêu cầu khẩn cấp giảm phát thải từ hoạt động kinh tế - xã hội, tiến tới kiểm soát, phòng ngừa ô nhiễm và cải thiện chất lượng môi trường không khí trên địa bàn, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vì sự phát triển bền vững.

Tác nhân chính gây ô nhiễm không khí

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh, kết quả quan trắc chất lượng môi trường không khí trên địa bàn TP Hồ Chí Minh cho thấy ô nhiễm không khí tại thành phố chủ yếu liên quan đến bụi. Một số thời điểm nồng độ bụi tổng (TSP) và bụi mịn (PM10 và PM2.5) tại các vị trí có mật độ giao thông cao vượt ngưỡng cho phép, các thông số ô nhiễm khác đều trong ngưỡng cho phép.

Chất lượng không khí có sự biến đổi theo thời gian trong ngày và có xu hướng biến đổi theo mùa trong năm (liên quan đến mật độ giao thông và các yếu tố khí tượng); mức độ ô nhiễm vào mùa khô cao hơn mùa mưa, nồng độ PM2.5 trong không khí có xu hướng đạt mức cao nhất trong khoảng thời gian cuối và đầu năm. Ngoài ra, ảnh hưởng của các điều kiện khí tượng bất lợi như nắng nóng, áp thấp nhiệt đới và các quá trình hóa lý khí quyển diễn biến phức tạp hơn trong các năm trở lại đây cũng gây tác động đến chất lượng không khí.

Nghiên cứu của Viện Môi trường và Tài nguyên (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh) cho thấy, nồng độ PM2.5 phân bố không đồng đều giữa các khu vực. Các khu vực giao thông và công nghiệp ghi nhận nồng độ cao hơn đáng kể so với khu vực dân cư và khu vực nền. Nồng độ các chất ô nhiễm cũng có xu hướng tăng trong mùa khô và giảm trong mùa mưa, phản ánh ảnh hưởng rõ rệt của điều kiện khí tượng đến khả năng phát tán và tích tụ chất ô nhiễm.

Nguồn gây ô nhiễm môi trường không khí trên địa bàn TP Hồ Chí Minh được xác định chủ yếu do các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội, nhất là quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá diễn ra với tốc độ cao trong những năm qua. Gây ô nhiễm nhiều nhất đến từ hoạt động giao thông vận tải, sản xuất công nghiệp, xây dựng, hoạt động nông nghiệp, dân sinh (đốt sinh khối, đốt rác không kiểm soát…); trong đó, giao thông đường bộ và công nghiệp chính là nguồn gây ô nhiễm không khí chính tại TP Hồ Chí Minh, chủ yếu là từ quá trình sử dụng nhiên liệu. Bên cạnh các nguồn phát thải nội tại, theo nghiên cứu của Viện Môi trường và Tài nguyên, thành phố còn chịu ảnh hưởng của quá trình vận chuyển ô nhiễm từ các khu vực lân cận và xuyên biên giới.

Theo chuyên gia y tế, ô nhiễm không khí là một trong năm nguy cơ hàng đầu gây ra gánh nặng bệnh tật và tử vong sớm, chỉ xếp sau cao huyết áp, hút thuốc, đái tháo đường và nguy cơ liên quan đến yếu tố dinh dưỡng. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho biết tác động mãn tính do phơi nhiễm bởi bụi PM2.5 gây ra tử vong do ung thư phổi, đột quỵ, bệnh tim thiếu máu cục bộ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Tác động cấp tính do phơi nhiễm PM2.5 là nhập viện do các bệnh liên quan đến tim mạch và hô hấp.

Sở Y tế TP Hồ Chí Minh cho biết những năm gần đây, TP Hồ Chí Minh ghi nhận gia tăng bệnh hô hấp, tai mũi họng liên quan đến ô nhiễm môi trường không khí. Theo PGS.TS.BS CK II Lê Trần Quang Minh, Giám đốc Bệnh viện Tai Mũi Họng TP Hồ Chí Minh, ngoài yếu tố thay đổi thời tiết, giao mùa, ô nhiễm không khí, đặc biệt là bụi mịn đang trở thành nguyên nhân hàng đầu làm gia tăng các bệnh lý tai mũi họng. Đáng chú ý, trong bụi mịn còn có thể lẫn các tinh thể kim loại nặng khi hít phải có thể gây viêm xoang, viêm họng, viêm tai giữa, lâu dài làm tăng nguy cơ bệnh phổi và ung thư đường hô hấp.

Giảm phát thải trong giao thông, công nghiệp

Giải quyết có trọng tâm, trọng điểm các vấn đề bức xúc về môi trường, nhất là ô nhiễm không khí tại các đô thị đặc biệt, là một trong những nhiệm vụ, giải pháp được Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV xác định tại Kết luận số 75-KL/TW về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới.

TP Hồ Chí Minh được xác định là đô thị đặc biệt, sau sắp xếp đơn vị hành chính (từ 1/7/2025) có diện tích hơn 6.772 km2, dân số trên 14 triệu người. Quy mô của một siêu đô thị, với mật độ dân cư và hoạt động kinh tế, công nghiệp, giao thông cao rất cao, hiện thành phố đang quản lý khoảng 12,8 triệu phương tiện giao thông (90% là xe máy), chưa bao gồm lượng xe từ các địa phương khác đi vào, đi qua thành phố.

Để quản lý, cải thiện chất lượng môi trường không khí, UBND TP Hồ Chí Minh xác định ưu tiên việc phòng ngừa giảm thiểu phát thải gây ô nhiễm không khí. Ưu tiên hàng đầu là quản lý phát thải từ hoạt động giao thông, tăng cường hệ thống giao thông công cộng và chuyển đổi giao thông xanh, thân thiện môi trường. Thành phố sẽ thiết lập và triển khai thực hiện “vùng phát thải thấp” (LEZ), tiến tới hạn chế phương tiện giao thông không đáp ứng tiêu chuẩn khí thải.

Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, thành phố dự kiến thí điểm vùng phát thải thấp từ tháng 1/2028 ở khu vực lõi trung tâm rộng khoảng 930 ha và Khu đô thị mới Thủ Thiêm với tổng diện tích hơn 16,6 km2, hạn chế xe dưới chuẩn khí thải đi vào. Từ tháng 1/2030, vùng LEZ dự kiến được mở rộng đến khu vực Vành đai 2 TP Hồ Chí Minh, rộng khoảng 280 km2. Mục tiêu đến năm 2035, hầu hết phương tiện hoạt động trong vùng LEZ ở khu vực trung tâm phải sử dụng điện hoặc năng lượng xanh, còn toàn thành phố dự kiến hoàn tất chuyển đổi vào năm 2040.

Cùng với kiểm soát khí thải phương tiện giao thông trên địa bàn, UBND TP Hồ Chí Minh giao Sở Xây dựng chủ trì, phối hợp các sở, ngành, đơn vị liên quan tổ chức quy hoạch và điều tiết các tuyến đường chuyên dụng cho xe trọng tải lớn, xe chở vật liệu xây dựng; tổ chức điều tiết giao thông khu vực địa bàn cấp phường vào giờ cao điểm. Đồng thời xây dựng phương án khuyến khích việc chuyển đổi phương tiện sang sử dụng năng lượng sạch, năng lượng xanh, thân thiện môi trường đối với các tuyến vận tải hành khách bằng xe buýt liên tỉnh và các tuyến vận tải hành khách cố định.

Ông Bùi Hòa An, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, cho biết hiện nay các phương tiện vận tải lớn như xe buýt đang từng bước chuyển sang sử dụng điện. Đối với xe máy, thành phố định hướng lộ trình chuyển đổi toàn diện vào năm 2040. Việc chuyển đổi được thực hiện trên tinh thần tự nguyện, cùng với đó thành phố cũng xây dựng chính sách ưu đãi, xã hội hóa cho người dân và doanh nghiệp trong chuyển đổi xe mô tô, xe gắn máy cũ sang phương tiện sử dụng năng lượng sạch, năng lượng xanh, thân thiện môi trường

Thành phố cũng sẽ triển khai việc hoàn thiện hệ thống cây xanh đa tầng dọc các tuyến đường giao thông, nghiên cứu, chuyển giao giống cây có khả năng hấp thu bụi, khí thải; thí điểm tích hợp hệ thống phun tưới tự động để tăng khả năng hấp thụ bụi trong hệ thống cây xanh giao thông đô thị.

TP Hồ Chí Minh đặt mục tiêu 100% phương tiện tham gia giao thông (bao gồm xe ô tô, xe mô tô, xe gắn máy) tại thành phố được quản lý, kiểm soát về khí thải theo lộ trình áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải của phương tiện tham gia giao thông đường bộ. Phấn đấu đến năm 2030, 100% phương tiện giao thông công cộng sử dụng năng lượng sạch, xanh, thân thiện môi trường, ban hành và tổ chức thực hiện chính sách khuyến khích, hỗ trợ phương tiện vận tải hàng hóa và hành khách bằng hình thức xe công nghệ được hỗ trợ chuyển đổi sang sử dụng năng lượng sạch, xanh, thân thiện môi trường.

Đối với lĩnh vực công nghiệp, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh cho biết toàn thành phố hiện có hơn 23.000 cơ sở sản xuất có nguy cơ gây ô nhiễm; trong đó, khoảng 2.200 cơ sở có phát thải khí. Giai đoạn 2026 - 2030, TP Hồ Chí Minh hướng tới mục tiêu 100% các nguồn phát sinh khí thải lớn thuộc các loại hình sản xuất có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường không khí cao: xi măng, nhiệt điện, luyện thép, lò hơi… tại thành phố được quản lý, kiểm soát chặt chẽ và từng bước có lộ trình giảm phát thải.

Bài cuối: Tăng nguồn lực cải thiện