'Dust Lady' – Từ biểu tượng 11/9 đến cuộc đời phía sau lớp bụi - Kỳ 1

81 tầng cầu thang

Sáng 11/9/2001, Marcy Borders, 28 tuổi, có mặt tại văn phòng Bank of America (Ngân hàng Mỹ) ở tầng 81 của Tháp Bắc thuộc Trung tâm Thương mại Thế giới (WTO) ở New York. Cô mới làm việc tại đây được khoảng một tháng.

Đó là một buổi sáng làm việc bình thường cho đến 8 giờ 46 phút, khi chiếc Boeing 767 của American Airlines, bị nhóm khủng bố khống chế trên đường từ Boston tới Los Angeles, đâm vào Tháp Bắc ở khu vực giữa tầng 93 và 99. Vị trí của Borders nằm thấp hơn điểm máy bay đâm vào khoảng 12 tầng.

Những người bên trong tòa nhà ban đầu không biết chính xác chuyện gì đã xảy ra. Họ chỉ cảm nhận được một cú rung chuyển dữ dội. Borders sau này kể rằng các đồng nghiệp cố trấn an cô, bảo cô bình tĩnh và hít thở sâu, nhưng những gì đang diễn ra bên ngoài khiến cô không thể tiếp tục ngồi tại bàn làm việc. Qua cửa sổ, cô nhìn thấy đồ đạc, giấy tờ và những người rơi xuống phía dưới. Borders quyết định rời văn phòng và đi xuống cầu thang bộ.

Những hình ảnh trong quãng đường ấy về sau trở thành một phần ký ức không thể tách rời khỏi câu chuyện của cô. Trong cầu thang, những người đang tìm cách thoát khỏi tòa nhà di chuyển xuống dưới, trong khi các nhân viên cứu hỏa chạy theo hướng ngược lại để lên các tầng phía trên. Borders kể rằng cô nghe mọi người liên tục nhắc nhau tránh xa cửa kính và chứng kiến những người bị thương. Một số người bị những mảnh vỡ găm vào cơ thể. Các nhân viên cứu hỏa đi ngang qua dòng người và thúc giục họ tiếp tục chạy, không ngoái lại.

Borders mất khoảng một giờ để đi từ tầng 81 xuống mặt đất. Trong thời gian ấy, một cuộc tấn công chưa từng có đang diễn ra bên ngoài tòa nhà. Lúc 9 giờ 03 phút, United Airlines Flight 175 đâm vào Tháp Nam. Hai tòa tháp, vốn là một phần quen thuộc của đường chân trời New York, giờ trở thành tâm điểm của một thảm họa.

Borders ra khỏi Tháp Bắc trước khi tòa nhà này sụp đổ. Nhưng cô vẫn ở trong khu vực Trung tâm Thương mại Thế giới khi Tháp Nam đổ xuống lúc 9 giờ 59 phút. Đám mây bụi, khói và mảnh vỡ tràn qua các tuyến phố. Borders chạy tìm chỗ tránh và một người đàn ông không quen biết đã giúp đưa cô vào nơi trú ẩn. Cô gần như không nhìn thấy gì trong lớp bụi bao phủ khu vực, còn việc hít thở trở nên khó khăn. Nhiều năm sau, khi kể lại khoảnh khắc đó, Borders nói rằng cô chỉ nghĩ đến việc mình không muốn chết.

Cô không biết rằng, trong lúc mình tìm cách thoát khỏi đám bụi, một nhiếp ảnh gia đang ở gần đó.

Khuôn hình của Stan Honda

Stan Honda khi ấy là nhiếp ảnh gia của AFP, có mặt tại khu vực Ground Zero để ghi lại những diễn biến của vụ tấn công. Khi Tháp Nam sụp đổ, Honda cũng phải tìm nơi trú ẩn. Ông vào một sảnh gần đó, nơi nhiều người đang tập trung sau khi chạy khỏi những tuyến phố bị bụi bao phủ.

Borders xuất hiện trong sảnh trong bộ quần áo công sở. Cô vừa chạy ra khỏi khu vực bị ảnh hưởng bởi vụ sụp đổ và toàn thân phủ bụi. Honda nhìn thấy cô đứng trong sảnh, giơ máy ảnh và chụp một tấm. Sau đó, cảnh sát hướng những người đang trú ẩn đi lên cầu thang để tránh ở lại tầng thấp. Honda tiếp tục công việc của mình, còn Borders rời khỏi khu vực.

Tấm ảnh ấy không được tạo ra với mục đích trở thành biểu tượng. Honda cũng không biết người phụ nữ mình vừa chụp là ai. Trong khuôn hình chỉ có một khoảnh khắc rất ngắn của ngày 11/9: một phụ nữ trẻ mặc trang phục công sở, tóc và quần áo phủ đầy bụi, đứng giữa một không gian mà mọi thứ dường như đã bị xóa nhòa bởi khói và bụi.

Sau khi được AFP phát hành, bức ảnh nhanh chóng xuất hiện trên các phương tiện truyền thông quốc tế. Người phụ nữ trong ảnh sau đó được xác định là Marcy Borders. Cái tên của cô bắt đầu đi cùng một biệt danh được báo chí sử dụng để mô tả hình ảnh ấy: “Dust Lady” (Quý cô phủ bụi).

Trong số hàng nghìn bức ảnh được chụp trong ngày 11/9, hình ảnh của Borders có một vị trí đặc biệt. Nó không cho thấy những chiếc máy bay đâm vào tòa nhà, cũng không ghi lại khoảnh khắc một trong hai tòa tháp sụp đổ. Nó tập trung vào một con người đứng giữa hậu quả tức thời của thảm họa. Người xem nhìn thấy sự hoảng loạn trên khuôn mặt Borders.

Honda về sau kể rằng ông chỉ mất vài giây để chụp bức ảnh. Khi ấy, ông không biết nó sẽ được nhắc đến trong nhiều năm sau. Borders cũng không biết điều đó.

Người phụ nữ đằng sau lớp bụi

Sau khi bức ảnh được đăng tải, Marcy Borders trở thành một trong những gương mặt được nhận diện của ngày 11/9. Gia đình cô biết người phụ nữ trong ảnh là Borders khi nhìn thấy hình ảnh trên báo. Còn với chính Borders, việc một khoảnh khắc riêng tư và kinh hoàng của mình được hàng triệu người nhìn thấy là một trải nghiệm phức tạp.

Những năm sau vụ tấn công, Borders sống tại Bayonne, New Jersey. Cô không trở lại làm việc ở Trung tâm Thương mại Thế giới và ngày càng khó quay lại Manhattan. Các tòa nhà cao tầng, máy bay và nhiều không gian công cộng có thể khơi lại ký ức về ngày 11/9. Stan Honda, người sau này gặp lại Borders tại New Jersey, kể rằng cô sợ máy bay và các tòa nhà cao tầng, đồng thời không muốn trở lại New York.

Cuộc sống của Borders sau ngày 11/9 không được định hình bởi bức ảnh theo cách mà công chúng có thể tưởng tượng. Cô phải đối mặt với những vấn đề tâm lý kéo dài, trong đó có trầm cảm và lạm dụng rượu. Trong những năm tiếp theo, cô nhiều lần tìm cách điều trị và phục hồi. Có một thời gian, Borders gần như chỉ quanh quẩn ở New Jersey, tránh những địa điểm khiến cô nhớ lại cuộc tấn công.

Đến năm 2011, cô xuất hiện trong chương trình truyền hình The View và kể về trải nghiệm của mình. Những lần xuất hiện trước công chúng giúp câu chuyện về “Dust Lady” được biết đến rộng hơn, nhưng đồng thời cũng khiến Borders phải sống cùng một hình ảnh mà cô không thể lựa chọn. Bức ảnh luôn đưa cô trở lại ngày 11/9, trong khi cuộc đời của cô còn có nhiều điều khác ngoài khoảnh khắc ấy.

Borders từng nói rằng cô muốn thay đổi cách nhìn về bản thân, từ một nạn nhân thành một người sống sót. Cách diễn đạt đó đáng chú ý bởi nó cho thấy một điều thường bị che khuất khi một người được gắn với một hình ảnh biểu tượng: sau khi sự kiện kết thúc, người trong ảnh vẫn phải tiếp tục cuộc sống của mình.

Đối với Marcy Borders, ngày 11/9 không kết thúc khi cô bước ra khỏi đám bụi. Những năm sau đó cho thấy hậu quả của một thảm họa có thể kéo dài rất lâu sau khi hình ảnh của nó đã trở thành tư liệu lịch sử.

Xem tiếp Kỳ cuối: