Máy có dữ liệu nhưng không thể quản lý
Nhiệt độ, tốc độ, áp suất, mức tiêu thụ điện hay thời gian hoạt động đều cho biết tình trạng của máy móc. Tuy nhiên, ở nhiều hệ thống cũ, những thông tin này chỉ hiển thị trên từng thiết bị hoặc được lưu ở nhiều nơi. Người phụ trách kỹ thuật có thể kiểm tra từng máy, nhưng khó tổng hợp để biết cả dây chuyền đang vận hành ra sao, công đoạn nào cần điều chỉnh.
Nhu cầu nâng cấp đang mở rộng thị trường công nghệ. IMARC Group ước tính, thị trường nhà máy thông minh tại Việt Nam đạt hơn 926 triệu USD năm 2025 và có thể lên 2,14 tỷ USD vào năm 2034. Dù vậy, việc đưa công nghệ vào hoạt động hằng ngày vẫn có những mức độ rất khác nhau.
Khảo sát của CEL Consulting công bố đầu năm 2026 cho thấy, 64% doanh nghiệp sản xuất được hỏi đã áp dụng một số hình thức tự động hóa, nhưng khoảng 25% chưa tự động hóa khâu sản xuất. Chỉ 11% cho biết hệ thống có thể tự vận hành phần lớn công việc mà không cần can thiệp thường xuyên. Mẫu khảo sát chủ yếu là doanh nghiệp đa quốc gia, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và liên doanh; doanh nghiệp trong nước chỉ chiếm 18%.
Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, bước chuyển còn nằm ở những ứng dụng cơ bản. Khảo sát toàn quốc năm 2025 do Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam phối hợp với Vụ Kinh tế và xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ thực hiện ghi nhận 69% doanh nghiệp mới sử dụng các công cụ như email, phần mềm kế toán.
Khoảng cách giữa sử dụng phần mềm văn phòng và khai thác dữ liệu trong xưởng thể hiện rõ ở công tác bảo trì. Ông Trương Văn Hải, chuyên gia chuyển đổi số tại Luvina Software, cho biết khoảng 58% doanh nghiệp vẫn bảo trì theo cách thiết bị phát sinh sự cố mới xử lý. Theo ông, dữ liệu còn nằm rải rác trên bảng tính, giấy tờ và các hệ thống giám sát riêng biệt; bộ phận vận hành máy móc và bộ phận công nghệ thông tin cũng chưa kết nối chặt chẽ.
Khi thông tin chưa được tập hợp, doanh nghiệp khó theo dõi sự thay đổi của thiết bị để chủ động kiểm tra trước khi hỏng hóc. Vì vậy, bước đầu của nhà máy thông minh gắn với việc thu thập và sử dụng được những dữ liệu vốn đã có trong quá trình sản xuất.
Nâng cấp từ máy móc đang sử dụng
Theo Nam Hải Engineering (đối tác ủy quyền của Bosch Rexroth), doanh nghiệp có thể bắt đầu từ một số thiết bị được lựa chọn, thu thập dữ liệu rồi bổ sung công cụ giám sát. Khi nhu cầu tăng lên, nhà máy tiếp tục nâng cấp hệ thống điều khiển. Cách làm này cho phép tận dụng máy móc đang sử dụng, phân chia đầu tư theo từng giai đoạn.
Dữ liệu thu được sẽ phục vụ những việc cụ thể. Chẳng hạn, thông tin về mức tải và thời gian hoạt động giúp đội ngũ kỹ thuật nhận ra lúc máy tiêu thụ nhiều năng lượng hoặc chạy chưa sát nhu cầu sản xuất. Từ đó, nhà máy có thể điều chỉnh tốc độ, chuyển động và công suất theo từng nhiệm vụ.
Khả năng kết nối cũng được mở rộng sang thiết bị thủy lực. Một số thiết bị có thể truyền dữ liệu, phát cảnh báo khi xuất hiện điều kiện bất thường và được điều chỉnh qua phần mềm. Trước khi đề xuất phương án, đội ngũ kỹ thuật cần cùng doanh nghiệp xem xét đặc điểm máy móc, điều kiện vận hành và yêu cầu bảo trì của từng nhà máy.
Hướng triển khai từng phần cũng được ông Lâm Quang Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội Phần mềm và dịch vụ công nghệ thông tin Việt Nam (VINASA), khuyến nghị với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo ông, doanh nghiệp cần chọn đúng vấn đề đang cản trở hoạt động, xác định mục tiêu và đo hiệu quả sau mỗi bước, tránh đầu tư dàn trải.
Kết quả từ chương trình hợp tác phát triển nhà máy thông minh và tư vấn khuôn mẫu thông minh năm 2026 cho thấy những thay đổi có thể đo ngay tại từng công đoạn. Chẳng hạn, Công ty Cổ phần Điện tử G8 tăng năng suất ép, dập từ 650 lên 1.000 sản phẩm trong 8 giờ, tương đương 53,8%. Hay Công ty Cổ phần Chính xác TCI giảm lượng sản phẩm chờ tái gia công từ 19.000 xuống 6.000 sản phẩm.
Cùng với các mô hình thực tế, chính sách hỗ trợ đang hướng tới việc giúp doanh nghiệp đánh giá hiện trạng và chọn cách triển khai. Quyết định số 2708/QĐ-BCT ngày 2/10/2025 của Bộ Công Thương đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành bộ chỉ số đánh giá mức độ sẵn sàng chuyển đổi số, khung kiến trúc chuyển đổi số công nghiệp và kiến trúc công nghệ nhà máy thông minh.
Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, Đề án chuyển đổi số giai đoạn 2026 - 2030, được phê duyệt tại Quyết định số 433/QĐ-TTg ngày 16/3/2026, đặt mục tiêu hỗ trợ ít nhất 500.000 doanh nghiệp. Các hình thức hỗ trợ gồm đánh giá mức độ sẵn sàng, thử nghiệm giải pháp, tư vấn và đào tạo, giúp doanh nghiệp chuẩn bị trước khi đầu tư rộng hơn.
Tuy nhiên, tiến độ nâng cấp còn phụ thuộc vào người sử dụng hệ thống. Ông Nguyễn Đình Tình, Giám đốc Phát triển kinh doanh Công ty TNHH Cainver, cho biết nhiều lao động đã quen cách sản xuất truyền thống. Để một nhân sự mới vận hành thành thạo hệ thống, doanh nghiệp có thể mất 3 - 6 tháng đào tạo, kèm cặp trực tiếp.
Trong khi đó, ông Lê Văn Hải, Tổng Giám đốc Bosch Rexroth Việt Nam, cho rằng một công nghệ tiên tiến chỉ thực sự tạo ra giá trị khi giải quyết được nhu cầu của thị trường địa phương.
Do đó, kế hoạch nâng cấp máy móc cần tính cả thời gian và nguồn lực đào tạo. Dữ liệu được kết nối chỉ phát huy giá trị khi người vận hành biết đọc thông tin, nhận diện cảnh báo và xử lý phù hợp với công việc trong xưởng.
