Sáng 30/9 vừa qua, sân Trường THPT Lương Thế Vinh (phường Cầu Ông Lãnh) rộn ràng khác hẳn mọi ngày. Thay cho những giờ học quen thuộc là tiếng trống, tiếng nhạc và những gương mặt được hóa trang cầu kỳ của các nghệ sĩ hát Bội. Học sinh quây quần quanh sân khấu, chăm chú dõi theo từng động tác, đường nét trên khuôn mặt nghệ sĩ; nhiều em thích thú dùng điện thoại, máy ảnh ghi lại những khoảnh khắc lần đầu được nhìn thấy một loại hình nghệ thuật truyền thống ở khoảng cách gần.

Sự tò mò của học sinh nhanh chóng được nối dài bằng những câu chuyện phía sau mỗi động tác, màu sắc và phục trang. Qua tiết mục “Nhật Nguyệt Bát Thiên Vương”, các em được giải thích hình ảnh mặt trời, mặt trăng tượng trưng cho tính dương, tính âm; bốn kép người mặt giáp, đầu đội kim khôi tượng trưng cho bốn phương Đông - Tây - Nam - Bắc; bốn đào mặt giáp, đầu mang lông trĩ tượng trưng cho bốn mùa.

Những quy ước tưởng như xa lạ bỗng trở nên dễ hình dung khi được đặt ngay trên sân khấu, cùng lời kể của nghệ sĩ về lịch sử, đặc trưng tượng trưng, ước lệ và nghệ thuật hóa trang của hát Bội

Chương trình “Sân khấu học đường - Giới thiệu nghệ thuật hát Bội” do Trường THPT Lương Thế Vinh phối hợp cùng Nhà hát Nghệ thuật hát Bội TP Hồ Chí Minh tổ chức không chỉ dừng ở một tiết mục biểu diễn. Sau phần sân khấu, các nghệ sĩ trực tiếp giao lưu, giải đáp những câu hỏi của học sinh, giúp các em hiểu thêm về quá trình hình thành, phát triển của hát Bội cũng như ngôn ngữ biểu diễn đặc trưng của loại hình nghệ thuật này.

Ở phần “Thử làm nghệ sĩ”, khoảng cách giữa người xem và sân khấu tiếp tục được thu hẹp khi học sinh có cơ hội trực tiếp tham gia.

Với Minh Nghi, học sinh lớp 11A1, sự trải nghiệm còn đến từ một góc nhìn rất riêng. Là thành viên Câu lạc bộ Nhiếp ảnh của trường và lần đầu xem hát Bội, Nghi đăng ký tham gia ngay khi biết chương trình được tổ chức. Em thích thú khi được quan sát, chụp lại những nghệ sĩ trong lớp hóa trang và trang phục truyền thống, đồng thời có thêm một trải nghiệm mới với nhiếp ảnh.

“Em chưa từng xem hát Bội trước đây. Qua chương trình, em hiểu thêm về cách hóa trang, trang phục của nghệ sĩ và thấy rất thú vị khi được chụp lại những hình ảnh này”, Nghi chia sẻ.

Thạc sĩ Nguyễn Tuấn Anh, Tổng phụ trách Đội Trường THPT Lương Thế Vinh, cho biết sau chương trình hát Bội, nhà trường dự kiến tiếp tục tổ chức hoạt động giới thiệu nghệ thuật Cải lương để học sinh có thêm cơ hội trực tiếp xem nghệ sĩ chuyên nghiệp biểu diễn.

Bên cạnh đó, nhà trường còn dành một khu vực tại thư viện để trưng bày các tác phẩm về nghệ thuật truyền thống, tạo điều kiện để học sinh yêu thích có thể tìm đọc, tìm hiểu, sáng tác và thể hiện sự quan tâm của mình.

Tại Rạp hát Thủ Đô (phường Chợ Lớn), Trường THPT Nguyễn Khuyến (phường Hòa Hưng) phối hợp cùng Nhà hát Nghệ thuật hát Bội TP Hồ Chí Minh tổ chức chương trình “Trải nghiệm nghệ thuật hát Bội và âm nhạc dân tộc”. Nếu ở Lương Thế Vinh, nghệ sĩ mang sân khấu đến với học sinh, thì tại đây, chính các em bước vào không gian biểu diễn chuyên nghiệp, nơi hát Bội được trình diễn và giới thiệu trong một bối cảnh đầy đủ hơn.

Hai trích đoạn “Trần Bình Trọng tuẫn tiết” và “Anh hùng Võ Thị Sáu” đưa học sinh đến gần với nghệ thuật biểu diễn truyền thống qua câu chuyện, nhân vật và những quy ước sân khấu. Các em được tìm hiểu về hóa trang, phục trang, các bộ mãng, áo giáp, mão, cờ lệnh, roi ngựa; đồng thời được các nghệ sĩ giải thích về màu sắc và cách thể hiện tính cách nhân vật.

Theo đó, một chiếc roi ngựa trên sân khấu không phải là một con ngựa thật, nhưng qua động tác của nghệ sĩ, học sinh có thể hình dung được hình ảnh chiến mã phi nước kiệu. Những động tác ước lệ cũng mở ra một không gian rộng lớn mà không cần nhiều đạo cụ. Cùng với đó, học sinh được tiếp cận các nhạc cụ dân tộc, tìm hiểu âm thanh và cách phối hợp của dàn nhạc cổ truyền.

Theo ông Nguyễn Thanh Bình, Trưởng Phòng Tổ chức biểu diễn, Nhà hát Nghệ thuật hát Bội TP Hồ Chí Minh, việc đưa học sinh đến Rạp hát Thủ Đô không chỉ đơn thuần là một chuyến tham quan mà còn là một “tiết học mở” về văn hóa - lịch sử. Khi trực tiếp hiện diện trong không gian sân khấu, nhìn thấy y phục, hiện vật và gặp gỡ nghệ sĩ, học sinh có thể tiếp nhận kiến thức bằng trải nghiệm thực tế.

Nhà hát hiện triển khai nhiều chương trình phục vụ cộng đồng, từ đưa nghệ thuật đến trường học, phục vụ thiếu nhi đến tổ chức hoạt động tại Lăng Tả quân Lê Văn Duyệt, Đền tưởng niệm các Vua Hùng, các di tích, đình làng... Theo ông Bình, nội dung được điều chỉnh tùy từng đối tượng và không gian, nhưng thường xoay quanh lịch sử hình thành hát Bội, hóa trang, phục trang và những hoạt động để khán giả trực tiếp trải nghiệm.

Cô Hoàng Thị Thanh Tâm, Tổ trưởng Tổ Ngoại ngữ Trường THPT Nguyễn Khuyến, cho rằng điểm quan trọng của những hoạt động này là học sinh không chỉ xem mà còn được tương tác và trực tiếp trải nghiệm dưới sự hướng dẫn của nghệ sĩ chuyên nghiệp. Theo cô, những gì các em mang về sau một buổi trải nghiệm không chỉ là những bức ảnh, niềm vui hay thông tin mới, mà còn có thể là sự yêu thích đối với văn hóa và nghệ thuật truyền thống.

Nếu Trường THPT Lương Thế Vinh tạo cơ hội để học sinh gặp nghệ sĩ ngay tại trường, Nguyễn Khuyến đưa các em bước vào không gian sân khấu chuyên nghiệp, thì Trường THPT Bùi Thị Xuân lại chọn cách đưa nghệ thuật truyền thống vào nhịp học tập thường xuyên.

Tại Trường THPT Bùi Thị Xuân (phường Bến Thành), tiếng đàn, câu ca đờn ca tài tử trở thành một phần của hoạt động học tập. Nhà trường đang thí điểm chương trình đờn ca tài tử với thời lượng một tiết mỗi tuần, gần 150 học sinh được học miễn phí. Nhóm học sinh tham gia thí điểm được lựa chọn từ hai lớp 11 và một lớp 10; những học sinh, giáo viên, phụ huynh khác nếu yêu thích vẫn có thể tham gia câu lạc bộ vào chiều thứ Bảy hằng tuần.

Hơn 30 nghệ nhân, nghệ sĩ của Trung tâm Thực hành và truyền dạy đờn ca tài tử TP Hồ Chí Minh phối hợp với Hội Sân khấu TP Hồ Chí Minh trực tiếp hướng dẫn học sinh. Các em được tập ca, giữ nhịp, làm quen với nhạc cụ và từng bước cảm nhận cách mà một làn điệu được tạo nên.

Theo ông Huỳnh Thanh Phú, Hiệu trưởng Trường THPT Bùi Thị Xuân, đờn ca tài tử Nam Bộ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại nhưng chưa được nhiều bạn trẻ biết đến. Việc đưa loại hình nghệ thuật này vào trường học giúp học sinh có thêm cơ hội tiếp cận một giá trị văn hóa gắn với vùng đất Nam Bộ bằng chính hoạt động thực hành.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ học sinh không chỉ nghe giới thiệu về di sản mà các em trực tiếp tập ca, gõ nhịp, làm quen với nhạc cụ và âm thanh. Từ vị trí người nghe, học sinh trở thành người tham gia, tự mình thử sức và qua đó hiểu hơn về loại hình nghệ thuật mà trước đó có thể chỉ biết qua tên gọi.

Những cách làm trên cho thấy nghệ thuật truyền thống có thể đến với học sinh bằng nhiều con đường: sân khấu tìm đến trường học, học sinh bước vào rạp hát, còn lớp học và câu lạc bộ tạo điều kiện để các em tiếp xúc thường xuyên hơn. Từ một tiết mục, một buổi trải nghiệm đến một giờ thực hành, mỗi không gian lại mở ra một cách khám phá khác nhau, phù hợp với sở thích của từng học sinh.

Khi được xem, được nghe, được hỏi và trực tiếp thực hành, nghệ thuật truyền thống không còn chỉ là những kiến thức nằm trong sách vở, mà trở thành trải nghiệm cụ thể để học sinh tự mình cảm nhận và tiếp tục tìm hiểu. Đó cũng là cách để di sản hiện diện tự nhiên hơn trong đời sống của thế hệ trẻ.