Trong dòng chảy hiện đại, địa phương đang triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống; đồng thời tạo điều kiện để các loại hình này tiếp tục lan tỏa, tiếp cận gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Dòng chảy nghệ thuật ngàn đời
Từ khi nghệ nhân hát xẩm cuối cùng của thế kỷ XX là bà Hà Thị Cầu qua đời năm 2013, những người học trò, con cháu của bà cùng đông đảo người yêu xẩm vẫn bền bỉ gìn giữ, trao truyền những làn điệu dân gian độc đáo thông qua Câu lạc bộ hát xẩm Hà Thị Cầu (xã Yên Từ). Với họ, việc học, hát và truyền dạy xẩm không chỉ là duy trì một loại hình nghệ thuật truyền thống mà còn là cách lưu giữ ký ức văn hóa, những giá trị đạo lý và tâm hồn của người Việt được gửi gắm qua từng câu hát. Mỗi buổi sinh hoạt không đơn thuần là một giờ luyện hát mà còn là dịp để cùng nhau tìm hiểu về nguồn gốc, đặc trưng của từng làn điệu, qua đó thêm trân trọng những giá trị văn hóa mà cha ông để lại.
Bà Nguyễn Thị Mận, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát xẩm Hà Thị Cầu cho biết, câu lạc bộ được thành lập, duy trì sinh hoạt thường xuyên, thu hút người dân ở nhiều lứa tuổi tham gia. Từ những người đã gắn bó lâu năm với nghệ thuật truyền thống đến những người mới làm quen với xẩm, tất cả cùng tìm hiểu cách hát, cách ngắt nhịp, nhả chữ và đặc biệt là ý nghĩa, giá trị được gửi gắm trong từng lời ca.
Các lớp học hát chèo ở xã Yên Mô đang trở thành một hoạt động thiết thực nhằm gìn giữ và trao truyền nghệ thuật truyền thống trong cộng đồng. Được tổ chức tại nhà văn hóa, các lớp học thu hút người dân ở nhiều lứa tuổi, đặc biệt là những người yêu thích và mong muốn tìm hiểu nghệ thuật chèo. Qua những buổi học, nhiều người dần hình thành niềm say mê, chủ động tham gia các câu lạc bộ, đội văn nghệ và biểu diễn trong các sự kiện, lễ hội của địa phương. Đây là cách làm góp phần đưa nghệ thuật chèo hiện diện thường xuyên hơn trong đời sống cộng đồng, tạo nền tảng để những giá trị truyền thống tiếp tục được gìn giữ và trao truyền.
Theo ông Tạ Ngọc Huế, Phó Chủ tịch UBND xã Yên Mô, những năm qua, cấp ủy, chính quyền địa phương luôn quan tâm, tạo điều kiện thành lập và duy trì hoạt động của nhiều đội, câu lạc bộ nghệ thuật truyền thống. Các câu lạc bộ tổ chức sinh hoạt định kỳ, đồng thời tham gia biểu diễn trong các sự kiện văn hóa của địa phương; qua đó tạo sân chơi lành mạnh cho những người yêu thích nghệ thuật truyền thống, đáp ứng nhu cầu sáng tạo và hưởng thụ văn hóa của nhân dân.
Hàng trăm câu lạc bộ nghệ thuật truyền thống được thành lập và duy trì sinh hoạt trên địa bàn tỉnh Ninh Bình đã góp phần tạo nên đời sống văn hóa phong phú; trong đó người dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người gìn giữ và trao truyền di sản.
Nghệ sĩ Ưu tú Đào Xuân Nghị (Ninh Bình) chia sẻ, từ những câu lạc bộ nhỏ ở cơ sở đến các hoạt động biểu diễn trong cộng đồng, dòng chảy nghệ thuật truyền thống tại Ninh Bình đang được tiếp nối bằng tình yêu, sự tự nguyện và trách nhiệm của nhiều thế hệ. Đó cũng là nền tảng quan trọng để những tinh hoa văn hóa của cha ông tiếp tục được bảo tồn, phát huy và lan tỏa trong đời sống đương đại.
Kết nối nghệ thuật với người trẻ
Trên địa bàn tỉnh Ninh Bình, các câu lạc bộ văn nghệ, thơ ca và đội văn nghệ truyền thống được duy trì với nhiều loại hình phong phú như chèo, xẩm, hát văn, ca trù, dân ca... Không gian sinh hoạt văn hóa từ cơ sở vì thế không chỉ đáp ứng nhu cầu sáng tạo, hưởng thụ nghệ thuật của người dân mà còn tạo điều kiện để những người có năng khiếu, yêu thích nghệ thuật truyền thống được học tập, rèn luyện và biểu diễn.
Ông Phạm Vinh Quang, Phó Chủ tịch UBND xã Yên Từ cho biết, thông qua các hoạt động văn hóa, văn nghệ tại cơ sở, thanh thiếu niên có cơ hội tìm hiểu, trải nghiệm những loại hình nghệ thuật của quê hương, từ đó hình thành tình yêu và ý thức gìn giữ các giá trị truyền thống. Đây là cách trao truyền tự nhiên, giúp nghệ thuật truyền thống không bị tách rời khỏi đời sống mà tiếp tục được thực hành bởi những chủ thể mới.
Cùng với hoạt động của các câu lạc bộ tại cơ sở, công tác truyền dạy, tập huấn nghệ thuật truyền thống được ngành Văn hóa tỉnh Ninh Bình chú trọng. Trên địa bàn tỉnh hiện có hơn 2.500 đội, nhóm, câu lạc bộ văn nghệ quần chúng hoạt động thường xuyên, tạo thành mạng lưới rộng khắp, góp phần đưa hoạt động văn hóa, nghệ thuật đến gần hơn với người dân.
Chị Đàm Ngọc Hoa, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa tỉnh Ninh Bình nêu rõ, đơn vị luôn chú trọng tổ chức các lớp truyền dạy, tập huấn chèo, hát văn, xẩm và nhạc cụ dân tộc với sự tham gia của các nghệ nhân, nghệ sĩ, giảng viên giàu kinh nghiệm. Nội dung được thiết kế phù hợp từng đối tượng, giúp học viên tiếp cận các làn điệu truyền thống và rèn luyện kỹ năng biểu diễn. Từ đầu năm 2026 đến nay, Trung tâm đã phối hợp tổ chức nhiều lớp tại các xã, phường, thu hút hàng trăm học viên tham gia; qua đó góp phần bồi dưỡng lực lượng kế cận và lan tỏa nghệ thuật truyền thống trong cộng đồng.
Thông qua những lớp học, nhiều hạt nhân văn nghệ có thêm kiến thức, kỹ năng để tham gia các chương trình biểu diễn, hội diễn quần chúng và hoạt động văn hóa tại địa phương. Quan trọng hơn, quá trình truyền dạy trực tiếp giữa nghệ nhân, nghệ sĩ với người học tạo nên sự kết nối giữa các thế hệ. Những làn điệu tưởng như chỉ thuộc về quá khứ được tiếp cận bằng phương thức gần gũi, giúp người trẻ có cơ hội hiểu, thực hành và từng bước trở thành lực lượng kế cận trong bảo tồn di sản.
Công tác bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống tại Ninh Bình được triển khai gắn với các chương trình, đề án về di sản văn hóa. Nhiều loại hình như thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, hát xẩm, hát dậm Quyển Sơn, nghi lễ Chầu văn, chèo, ca trù, múa rối nước, Mo Mường... được quan tâm bảo tồn, trong đó chú trọng hoạt động truyền dạy, tôn vinh và hỗ trợ nghệ nhân, người thực hành di sản.
Trong bối cảnh hội nhập, Ninh Bình hướng tới phát triển văn hóa hài hòa giữa bảo tồn và đổi mới, giữa truyền thống và hiện đại. Khi người trẻ trở thành một phần của quá trình thực hành và trao truyền, nghệ thuật truyền thống có thêm cơ hội thích ứng với đời sống đương đại và tạo thêm nguồn lực cho phát triển bền vững của vùng đất Cố đô.
