Từ sức hút của nghệ thuật dân gian tại “sân khấu” lễ hội
Trong không gian linh thiêng của đền Kiếp Bạc, khu di sản thế giới Côn Sơn - Kiếp Bạc (phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng) những ngày qua, một trong những nội dung đặc sắc thu hút người dân trong chương trình lễ hội Côn Sơn, Kiếp Bạc - mùa Thu năm 2026 là các chương trình diễn xướng hầu Thánh. Phó Trưởng Ban Quản lý di tích Côn Sơn- Kiếp Bạc Lê Duy Mạnh cho biết, đền Kiếp Bạc là trung tâm thực hành tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần, nơi hội tụ tình cảm, niềm tin và lòng tri ân của nhân dân cả nước đối với vị Anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo, người nhân dân tôn là Đức Thánh Trần.
Trải qua nhiều thế kỷ, tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần đã trở thành một bộ phận quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng, thể hiện sâu sắc đạo lý uống nước nhớ nguồn, nhớ ơn tiền nhân và khát vọng hướng tới những giá trị tốt đẹp.
Hầu Thánh là hình thức thực hành văn hóa tâm linh mang nhiều giá trị truyền thống. Thông qua các nghi lễ, âm nhạc, hát văn, trang phục và diễn xướng, hình tượng và công lao, phẩm chất của Đức Thánh Trần cùng các nhân vật lịch sử thời Trần được tái hiện bằng ngôn ngữ văn hóa dân gian trang trọng, sinh động. Năm 2006, diễn xướng hầu Thánh được phục dựng gắn với lễ tưởng niệm ngày mất của Đức Thánh Trần. Từ đó đến nay, nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc này tiếp tục được duy trì, thu hút du khách gần xa.
Hầu Thánh không chỉ có trong mùa lễ hội mà hàng năm, di tích Kiếp Bạc có nhiều đoàn về để thực hành nghi thức diễn xướng này. Đại diện Ban Quản lý Côn Sơn - Kiếp Bạc cho biết, đơn vị luôn tạo điều kiện thuận lợi để người dân thực hành tín ngưỡng thờ Thánh. Cùng với việc tôn tạo, giữ gìn cảnh quan, vệ sinh môi trường, Ban quản lý cũng đề nghị các đoàn ký cam kết tuân thủ các quy định, đảm bảo an ninh trật tự.
Trong dòng người về đền Kiếp Bạc những ngày tháng 8 âm lịch, anh Nguyễn Văn Thành, phường Chu Văn An, thành phố Hải Phòng cho biết: "Hầu như năm nào tôi cũng về Kiếp Bạc xem hầu Thánh. Nội dung các giá hầu ngợi ca công lao Đức Thánh và gửi gắm những ước vọng, mong cầu của người dân về sức khỏe, bình an, tài lộc, may mắn, hạnh phúc. Tôi mong thời gian tới, diễn xướng hầu Thánh nói riêng và các giá trị của di sản thế giới ngày càng được địa phương quan tâm, quảng bá để những giá trị truyền thống được giữ gìn cho nhiều thế hệ sau".
Nghệ nhân ưu tú Đặng Ngọc Anh, Phó Chủ tịch Hội Di sản Việt Nam chia sẻ: "Bản thân là một thanh đồng, tôi rất xúc động khi được biểu diễn tại không gian linh thiêng đền Kiếp Bạc, tự hào được góp sức giới thiệu đến nhiều người hiểu về tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần. Mong rằng mọi người tiếp tục chung tay góp sức gìn giữ những giá trị của di sản văn hóa Côn Sơn - Kiếp Bạc và của tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần".
Cùng với diễn xướng hầu Thánh, không gian lễ hội cũng là nơi đưa giá trị di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam đến gần hơn với công chúng, trong đó có nghệ thuật múa rối nước. Mùa lễ hội năm nay, thủy đình hồ Kiếp Bạc được xây dựng phía gần đê sông Lục Đầu, mang đến diện mạo mới cho các tiết mục múa rối nước. Tiếng đàn, tiếng hát của nghệ nhân rộn ràng tươi vui cùng những màn trình diễn con rối đã níu chân dòng người đi trẩy hội. Bên cạnh các tích trò cổ, nghệ nhân đã sáng tạo thêm những tích trò mới gần gũi với đời sống người dân hôm nay.
Mang nghệ thuật dân gian tới không gian lễ hội đã giúp công chúng vừa được thưởng thức trình diễn vừa được giao lưu với nghệ nhân, tìm hiểu về các loại hình nghệ thuật. Tất cả tạo nên một bức tranh văn hóa hấp dẫn, nơi nghệ thuật hiện diện trong đời sống hôm nay, nơi cộng đồng sẻ chia tình yêu với nghệ thuật truyền thống.
Đến những chiến lược dài hơi
Với sự quan tâm của thành phố, nghệ thuật truyền thống tại Hải Phòng ngày càng có thêm nhiều “đất diễn”. Các chương trình văn hóa quy mô lớn cũng dành nhiều thời lượng cho quảng bá, tôn vinh nghệ thuật truyền thống. Tiêu biểu, tháng 5/2026, tại lễ hội Hoa Phượng Đỏ, Liên hoan Múa rối Hải Phòng được tổ chức trong 5 ngày là dịp để nghệ nhân các phường rối nước Hải Phòng gặp gỡ nhiều đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp ở các tỉnh, thành phố và biểu diễn quảng bá bộ môn nghệ thuật này tới người dân, du khách.
Trong nỗ lực bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, song song với việc tạo không gian cho các loại hình nghệ thuật truyền thống, cần thêm chiến lược dài hơi.
Theo các nghệ nhân, các cấp, các ngành cần quan tâm hơn, có kế hoạch bồi dưỡng nhân tố mới, truyền dạy và thực hành để những bộ môn nghệ thuật truyền thống giữ được sức sống lâu bền. Nghệ nhân Phạm Văn Tòng, Trưởng phường rối nước Hồng Phong cho biết, phường rối đã tìm được chỗ đứng khi kết nối với các doanh nghiệp lữ hành để đưa điểm đến vào tour tuyến. Nhiều đoàn du khách đã về tận nơi xem biểu diễn. Hiệu quả từ gắn kết giá trị nghệ thuật truyền thống với du lịch đang cho thấy những tín hiệu tích cực. Tuy vậy, hiện nay phường rối cũng gặp nhiều khó khăn khi nguồn thu từ việc biểu diễn không ổn định, có thời điểm nhiều tháng liền không có du khách. Nguyện vọng của phường mong muốn sao cho có chính sách động viên các nghệ nhân và khích lệ lớp trẻ học nghề, giữ nghề.
Bên cạnh các loại hình nghệ thuật dân gian, Hải Phòng cũng là địa phương có bề dày về âm nhạc truyền thống như hát chèo, ca trù, hát đúm. Để gìn giữ các loại hình nghệ thuật này, các câu lạc bộ âm nhạc dân gian được thành lập, các cuộc thi được tổ chức góp phần phát hiện, ươm mầm các tài năng nghệ thuật, tạo nguồn cho các thế hệ kế cận tiếp nối. Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng triển khai các lớp truyền dạy những bộ môn này, góp phần bồi đắp tình yêu với nghệ thuật truyền thống như: Lớp truyền dạy nghệ thuật ca trù, lớp Truyền dạy hát chèo, hát văn và các nhạc cụ dân tộc…
Hiện thực hóa Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam, Hải Phòng đã xây dựng Đề án thành phố âm nhạc, trong đó xác định nhiều giải pháp để bảo tồn bộ môn nghệ thuật truyền thống. Theo định hướng, thành phố sẽ mở rộng các không gian biểu diễn công cộng, duy trì các lễ hội, liên hoan âm nhạc thường niên, bảo tồn âm nhạc truyền thống gắn với phát triển du lịch văn hóa, thu hút các nghệ sĩ trong nước và quốc tế đến biểu diễn, sáng tạo, hợp tác.
