Khi nghệ nhân đứng lớp
Tại Trường THCS - THPT Phạm Ngũ Lão, phường Hạnh Thông, những nội dung học sinh đang học được kể lại qua các chương trình cải lương thể nghiệm. Câu chuyện trong bài học có thêm lời ca, diễn xuất và cách thể hiện của người nghệ sĩ, mở ra một cách tiếp nhận khác cho học trò.
Thạc sĩ Vũ Thị Thanh Huyền, Giám đốc điều hành và nhân sự nhà trường, cho biết học sinh rất hào hứng khi trực tiếp theo dõi các tiết mục. Theo bà, các em không quay lưng với nghệ thuật truyền thống, điều cần thiết là tạo cơ hội để học sinh tiếp xúc bằng cách phù hợp với lứa tuổi.
Từ trải nghiệm tại trường, việc đưa cải lương đến với người trẻ có thể bắt đầu bằng những câu chuyện gần với bài học, đời sống và tâm lý lứa tuổi. Khi tìm thấy điều có thể hiểu, có thể đồng cảm, học sinh có thêm lý do để tiếp tục khám phá lời ca, âm nhạc và những giá trị văn hóa trong tác phẩm.
Tại Trường THPT Bùi Thị Xuân, phường Bến Thành, sự tiếp xúc ấy được duy trì bằng một tiết đờn ca tài tử mỗi tuần. Từ năm học 2026 - 2027, nhà trường đưa loại hình nghệ thuật này vào chương trình giảng dạy, thí điểm ở 3 lớp và dự kiến mở rộng trong toàn trường.
Trực tiếp hướng dẫn học sinh là các nghệ nhân, nghệ sĩ đến từ Trung tâm Thực hành và Truyền dạy đờn ca tài tử TP Hồ Chí Minh, phối hợp với Hội Sân khấu TP Hồ Chí Minh. Chương trình có kiểm tra, đánh giá định kỳ, học sinh được đánh giá sau mỗi học kỳ và cấp chứng nhận vào cuối năm học.
Với cách tổ chức này, học trò có thời gian học hỏi, từng bước thực hành cùng người am hiểu nghề. Một tiết học mỗi tuần tạo sự tiếp nối, giúp những điều vừa được giới thiệu có cơ hội được ôn luyện, tìm hiểu sâu hơn.
Ông Huỳnh Thanh Phú, Hiệu trưởng Trường THPT Bùi Thị Xuân, cho biết mục tiêu của chương trình là tạo điều kiện để học sinh tiếp cận, học hỏi và thực hành, qua đó góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Nghệ nhân Nhân dân Thanh Tuyết cho biết trước đây, đờn ca tài tử chủ yếu được biểu diễn, truyền dạy tại các trung tâm văn hóa phường, xã. Khi có mặt trong trường học với nội dung học tập và đánh giá cụ thể, loại hình này có điều kiện được truyền dạy hệ thống hơn, giúp học sinh từng bước tiếp thu kiến thức, kỹ năng.
Theo NSND Trần Ngọc Giàu, những giờ học nghệ thuật còn mở ra sự kết nối giữa nhà trường và gia đình. Từ những điều được nghe, được học, học sinh có thể chia sẻ với cha mẹ, qua đó đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với phụ huynh.
Để sự kết nối ấy được duy trì, học sinh cần có cơ hội thường xuyên tìm hiểu và thực hành. Những tác phẩm cải lương gắn với bài học hay tiết đờn ca tài tử hằng tuần là những cách các trường đang thực hiện để nối tiếp sự hào hứng của các em. Được nghệ sĩ, nghệ nhân hướng dẫn, học trò có thêm thời gian hiểu tác phẩm, làm quen với cách thể hiện và tích lũy những điều có thể chia sẻ cùng gia đình.
Để nghệ thuật có chỗ trong đời sống học đường
Có được sự chú ý của học sinh là bước khởi đầu. Theo các nghệ nhân, để các em muốn tiếp tục xem, tìm hiểu và thực hành, chất lượng tác phẩm cùng cách truyền đạt cần được chăm chút.
Đạo diễn - NSƯT Ca Lê Hồng nhìn nhận cải lương có cả “tính động” và “tính tĩnh”. “Tính động” thể hiện ở khả năng phát triển, mở rộng; còn “tính tĩnh” đòi hỏi giữ được những giá trị cốt lõi, chuẩn mực của bài bản âm nhạc. Đến gần người trẻ vì vậy cần đi cùng việc gìn giữ những yếu tố làm nên bản sắc của cải lương.
Theo bà Hồng, chất lượng kịch bản và chất văn học trong tác phẩm phải được chú trọng. Cùng với đổi mới cách tiếp cận khán giả, cần quan tâm đào tạo tác giả, diễn viên từ nền tảng. Một chương trình dành cho học sinh vẫn phải bảo đảm chất lượng nghệ thuật để thuyết phục các em bằng chính tác phẩm.
Ở quy mô thành phố, việc duy trì cơ hội tiếp xúc đang được đặt ra trong Đề án “Nghệ thuật học đường”, do Sở Văn hóa và Thể thao (VH-TT) phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) xây dựng.
Ông Nguyễn Tấn Kiệt, Trưởng Phòng Nghệ thuật, Sở VH-TT TP Hồ Chí Minh, cho biết đối tượng trước mắt là học sinh phổ thông, sau đó có thể mở rộng đến sinh viên. Với khoảng 1.750 trường học, nếu tính thêm các cơ sở giáo dục ngoài công lập, quy mô có thể lên hơn 2.000 trường, việc triển khai đòi hỏi nhiều ngành, đơn vị cùng tham gia.
Lộ trình được xây dựng theo bốn cấp độ: Nhận biết và cảm thụ, hiểu, trải nghiệm, sáng tạo. Trong đó, “Học kỳ nghệ thuật” được đặt ở cấp độ trải nghiệm, tạo điều kiện để học sinh trực tiếp tham gia các hoạt động nghệ thuật. Từ vị trí người xem, các em có thể từng bước tìm hiểu cách thể hiện và thử sức trong quá trình sáng tạo.
Bà Huỳnh Lê Như Trang, Phó Giám đốc Sở GD-ĐT TP Hồ Chí Minh, cho biết đề án được định hướng triển khai giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Mục tiêu là 100% cơ sở giáo dục trên địa bàn, gồm công lập và ngoài công lập, được tiếp cận, thưởng thức nghệ thuật truyền thống ít nhất một lần mỗi năm.
Trong năm học 2026 - 2027, thành phố dự kiến đưa cải lương, chèo, hát bội cùng các loại hình nghệ thuật truyền thống khác đến trường học. Mục tiêu tiếp cận hằng năm tạo cơ sở để các trường tổ chức hoạt động thường xuyên hơn, nối tiếp những chương trình đã thực hiện.
Cùng với sân khấu, âm nhạc truyền thống, điện ảnh cũng được đưa vào định hướng giáo dục nghệ thuật. NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở VH-TT TP Hồ Chí Minh, cho biết ngành Văn hóa đã xây dựng kế hoạch bước đầu giúp học sinh hiểu, cảm thụ các tác phẩm, từ kịch, điện ảnh, âm nhạc truyền thống đến những giá trị văn hóa dân gian.
Riêng với điện ảnh, Sở VH-TT sẽ chú trọng xây dựng công cụ, học liệu để học sinh các cấp làm quen với ngôn ngữ điện ảnh. Các nhà làm phim, nghệ sĩ sẽ đồng hành cùng ngành Văn hóa và Giáo dục, giúp các em tìm hiểu từ kiến thức cơ bản đến quá trình hình thành một tác phẩm, hoạt động của một đoàn làm phim.
Để những định hướng ấy trở thành trải nghiệm của học trò, cần sự phối hợp lâu dài giữa nhà trường và đội ngũ làm nghề. Những tiết học có nghệ nhân hướng dẫn, những tác phẩm được lựa chọn phù hợp sẽ giúp học sinh có thêm cơ hội trở lại với nghệ thuật. Qua từng lần tiếp xúc, các em có thể hiểu hơn điều mình đã xem, tự tin thực hành và dần tìm thấy niềm yêu thích của riêng mình.
