Chùa Bối Khê, tên chữ là Đại Bi tự, được khởi dựng từ thời Trần trên bờ Đỗ Động giang, là một trong những ngôi chùa cổ nổi tiếng của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Không chỉ mang giá trị lịch sử, văn hóa, công trình còn được đánh giá cao bởi nghệ thuật kiến trúc độc đáo, nơi lưu giữ dấu ấn của nhiều triều đại phong kiến Việt Nam.
Điểm khác biệt dễ nhận thấy tại chùa Bối Khê là hệ thống cổng ngũ môn gồm năm lối đi, thay vì tam quan ba lối thường gặp ở nhiều ngôi chùa truyền thống. Qua cầu gạch dẫn vào khuôn viên, du khách bắt gặp những công trình cổ kính nằm giữa không gian cây xanh, tạo nên vẻ trầm mặc của ngôi chùa gần 700 năm tuổi.
Chùa được xây dựng theo kiểu kiến trúc “nội công, ngoại quốc”, quay hướng Tây, với bố cục “tiền Phật, hậu Thánh”. Quần thể gồm ngũ môn quan, cầu gạch, tam quan, nhà bia, chùa Phật, điện Thánh, nhà Tổ, nhà Mẫu cùng nhiều hạng mục phụ trợ.
Đáng chú ý, điện Thánh có kết cấu chồng diêm hai tầng, tám mái đao cong, được nâng đỡ bằng hệ thống đấu củng bằng gỗ. Các đầu đao, cấu kiện gỗ và chi tiết chạm khắc hình rồng, hoa lá thể hiện kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật tạo hình tinh xảo của nghệ nhân xưa.
Trải qua tám lần trùng tu, mở rộng dưới các triều Lê Sơ, Mạc, Lê Trung Hưng và Nguyễn, chùa Bối Khê vẫn bảo tồn nhiều di vật quý, trong đó có bệ đá hoa sen thời Trần, chim thần Garuda bằng gỗ, chân đèn đá, tượng và gạch thời Mạc cùng các pho tượng thời Lê.
Trong số hơn 50 pho tượng được lưu giữ tại chùa, nổi bật là tượng Quan Âm 12 tay ngồi trên tòa sen, đặt trên bệ đá chạm khắc hình rồng, chim thần và hoa lá, có niên đại năm 1382. Hai dãy hành lang, mỗi bên chín gian, đặt 18 pho tượng La Hán với những nét mặt, tư thế khác nhau, tạo nên không gian nghệ thuật Phật giáo đặc sắc.
Không chỉ thờ Phật, chùa Bối Khê còn thờ Đức Thánh Bối, thiền sư Nguyễn Bình An, người được ghi nhận sống vào thời Trần. Sự kết hợp giữa thờ Phật và thờ Thánh góp phần hình thành bố cục kiến trúc riêng biệt, phản ánh đời sống tín ngưỡng phong phú của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, ngày 17/1/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 152/QĐ-TTg xếp hạng chùa Bối Khê là Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là sự ghi nhận đối với một công trình kiến trúc cổ tiêu biểu, góp phần gìn giữ những giá trị di sản văn hóa đặc sắc của Thủ đô Hà Nội.
