Nga, Saudi Arabia và Australia là ba quốc gia chịu trách nhiệm lớn nhất đối với lượng khí CO2 phát thải từ nhiên liệu hóa thạch xuất khẩu kể từ năm 1850, làm dấy lên tranh luận về trách nhiệm của các nước sản xuất năng lượng trong cuộc khủng hoảng khí hậu.
Theo tờ The Guardian, phân tích của tổ chức nghiên cứu Carbon Brief cho thấy Nga đứng đầu danh sách với hơn 70 tỷ tấn CO2 tính đến cuối năm 2025. Saudi Arabia xếp thứ hai với khoảng 60 tỷ tấn, trong khi Australia đứng thứ ba với hơn 25 tỷ tấn, không cách biệt quá xa so với Venezuela.
Kết quả được công bố trong bối cảnh Australia đang giữ vai trò chủ trì Hội nghị thượng đỉnh Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu COP31 tại Thổ Nhĩ Kỳ. Đáng chú ý, nhiên liệu hóa thạch hiện chiếm khoảng 40% giá trị xuất khẩu của Australia, trong khi nước này chưa xác định thời điểm chấm dứt khai thác hoặc xuất khẩu các nguồn năng lượng này.
Cách tính mới về trách nhiệm phát thải
Phân tích của Carbon Brief, áp dụng phương pháp truy nguyên lượng nhiên liệu hóa thạch về quốc gia khai thác, thay vì chỉ tính lượng CO2 tại nơi nhiên liệu được đốt cháy như phần lớn các thống kê hiện nay.
Theo cách tiếp cận này, trách nhiệm phát thải được phân bổ cho những quốc gia khai thác và xuất khẩu than, dầu mỏ, khí đốt. Điều này giúp làm rõ vai trò của các nhà sản xuất năng lượng trong nền kinh tế toàn cầu, vốn có thể chưa được phản ánh đầy đủ trong các bảng xếp hạng phát thải thông thường.
Louise Hutchins, điều phối viên Liên minh quốc tế Make Polluters Pay, cho rằng kết quả nghiên cứu phơi bày những mâu thuẫn trong đàm phán khí hậu. Bà chỉ ra rằng Australia, Nga và Saudi Arabia đã tích lũy khối tài sản lớn từ nhiên liệu hóa thạch nhưng vẫn nắm giữ ảnh hưởng chính trị đáng kể tại các hội nghị khí hậu.
Riêng Australia, đóng góp vào tình trạng nóng lên toàn cầu tăng hơn gấp đôi nếu tính cả lượng khí thải từ nhiên liệu hóa thạch xuất khẩu. Theo bà Hutchins, những quốc gia thu lợi lớn từ hoạt động này cần có trách nhiệm tài chính đối với thiệt hại khí hậu.
Tuy nhiên, nghiên cứu không đồng nghĩa các nước nhập khẩu được miễn trách nhiệm. Mỹ và Trung Quốc, hai quốc gia phát thải khí nhà kính lớn nhất hiện nay, vẫn chịu trách nhiệm lớn hơn Nga, Saudi Arabia và Australia về tổng lượng phát thải lịch sử, do vừa nhập khẩu vừa tiêu thụ lượng lớn nhiên liệu hóa thạch trong nước.
Bất đồng về loại bỏ nhiên liệu hóa thạch tại COP31
Vấn đề trách nhiệm phát thải đang trở thành chủ đề nhạy cảm tại COP31. Hội nghị COP28 năm 2023 từng kêu gọi các nước chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch nhưng không đưa ra thời hạn hay kế hoạch thực hiện cụ thể.
Ngày 16/11, Australia công bố dự thảo đầu tiên của tuyên bố chung COP31, trong đó kêu gọi "chuyển đổi ngay lập tức khỏi nhiên liệu hóa thạch trong các hệ thống năng lượng". Tuy nhiên, khả năng nội dung này được giữ nguyên trong văn kiện cuối cùng vẫn chưa chắc chắn.
Saudi Arabia, Nga cùng một số quốc gia Arab đang thể hiện lập trường cứng rắn hơn trong đàm phán, thậm chí phản đối việc xây dựng văn bản tuyên bố chung. Sự vắng mặt của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump cũng làm giảm sức ép đối với các nước trong việc tìm kiếm thỏa hiệp.
Trong khi thúc đẩy cam kết khí hậu quốc tế, Australia tiếp tục đối mặt với chỉ trích về chính sách năng lượng trong nước. Báo cáo của tổ chức nghiên cứu Climate Analytics công bố ngày 17/11 cho thấy nước này chưa có kế hoạch rõ ràng nhằm hạn chế khai thác nhiên liệu hóa thạch. Một số mỏ than được cấp phép có thể tiếp tục hoạt động đến năm 2088, vượt xa mục tiêu phát thải ròng bằng 0 mà thế giới hướng tới vào giữa thế kỷ.
Bill Hare, Giám đốc điều hành Climate Analytics, cho rằng Australia đang mâu thuẫn giữa những tuyên bố về tham vọng khí hậu và kế hoạch duy trì xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch trong nhiều thập kỷ. Chính phủ Thủ tướng Anthony Albanese cũng chịu sức ép trong nước từ đảng One Nation, lực lượng đang gia tăng ảnh hưởng trong các cuộc thăm dò và phản đối mục tiêu phát thải ròng bằng 0.
Saudi Arabia bác bỏ cách quy trách nhiệm
Trước những chỉ trích, đại diện Bộ Năng lượng Saudi Arabia cho rằng lượng CO2 phát thải trong lãnh thổ nước này chỉ chiếm khoảng 1% tổng phát thải toàn cầu trong lịch sử.
Theo phía Saudi Arabia, các quốc gia nhập khẩu mới là bên quyết định cách sử dụng dầu mỏ, công nghệ áp dụng và phương thức quản lý lượng khí thải phát sinh. Vì vậy, việc quy trách nhiệm cho nước xuất khẩu mà bỏ qua vai trò của bên tiêu thụ là không thỏa đáng.
Saudi Arabia cũng khẳng định đang nỗ lực giảm phát thải, đồng thời dẫn nghiên cứu đăng trên tạp chí Science cho thấy dầu thô nước này thuộc nhóm có cường độ phát thải carbon thấp trong quá trình khai thác.
Trong khi đó, Asad Rehman, Giám đốc điều hành tổ chức Friends of the Earth, kêu gọi các quốc gia giàu có cam kết loại bỏ nhiên liệu hóa thạch nhanh chóng và công bằng, đi kèm nguồn tài chính công và hỗ trợ công nghệ cho những nước chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ biến đổi khí hậu.
Kết quả nghiên cứu cho thấy trách nhiệm khí hậu không chỉ nằm ở những quốc gia tiêu thụ năng lượng, mà còn gắn với các nước khai thác và xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch. Đây tiếp tục là một trong những vấn đề gây tranh cãi lớn nhất trong nỗ lực xây dựng lộ trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu.