Moskva tìm được tuyến xuất khẩu thay thế, còn Kiev đối mặt nguy cơ hụt nguồn thu hàng tỷ USD, đẩy châu Âu vào thế khó về giá lương thực và an ninh kinh tế.
Các cảng biển gần như tê liệt
Theo Modern Diplomacy, các cảng Biển Đen của Ukraine chỉ ghi nhận 21 lượt tàu cập cảng trong tháng 8, giảm khoảng 90% so với cùng kỳ năm ngoái. Ngày 16/9, Ủy ban Chiến tranh chung thuộc thị trường bảo hiểm London mở rộng vùng rủi ro chiến tranh ra gần như toàn bộ Biển Đen, khiến chi phí và rủi ro vận tải hàng hải gia tăng.
Chiến dịch tấn công của Nga nhằm vào khu vực cảng Đại Odesa gia tăng mạnh từ tháng 7. Ngày 19/7, tàu chở hàng rời Golden Leo bị đánh trúng khi rời cảng và chìm. Ba ngày sau, lần đầu tiên kể từ khi Kiev thiết lập hành lang hàng hải riêng năm 2023, không có tàu nào đi vào các cảng Odesa. Khu vực này thường xử lý 4-5 triệu tấn hàng hóa mỗi tháng.
Ukraine đáp trả bằng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở xuất khẩu của Nga. Đến giữa tháng 8, cả ba bến ngũ cốc tại Novorossiysk, cảng xuất khẩu chủ lực của Nga, đều ngừng hoạt động. Công ty tư vấn nông nghiệp SovEcon ước tính hơn 90% công suất xuất khẩu ngũ cốc của Nga tại khu vực Azov - Biển Đen bị đình trệ.
Lượng lúa mì Nga xuất khẩu trong tháng 9 chỉ đạt khoảng một triệu tấn, so với 5,7 triệu tấn cùng kỳ năm ngoái. Các cuộc tấn công còn lan tới vùng đặc quyền kinh tế của Romania và Bulgaria, làm gia tăng rủi ro hàng hải trong khu vực.
Nga và Ukraine chiếm khoảng 17% lượng ngũ cốc giao dịch toàn cầu. Việc hoạt động xuất khẩu của cả hai nước cùng bị gián đoạn đang tạo thêm sức ép lên thị trường nông sản quốc tế.
Nga có đường vòng, Ukraine thiếu lựa chọn
Dù cùng chịu thiệt hại, Nga có lợi thế hơn nhờ khả năng chuyển hướng hàng hóa. Trong tháng 9, lượng lúa mì Nga xuất khẩu qua các cảng Baltic đạt kỷ lục 1,4 triệu tấn. Các cảng này xử lý 54% lượng ngũ cốc Nga vận chuyển bằng đường biển. Ngoài ra, các cảng trên biển Caspi đảm nhận khoảng 29% lượng xuất khẩu, chủ yếu sang Iran.
Nga có thể mất khoảng 15 tỷ USD doanh thu ngũ cốc mỗi năm, nhưng tổn thất này chưa mang tính sống còn đối với nền kinh tế vốn phụ thuộc nhiều vào năng lượng.
Ukraine không có phương án thay thế tương đương. Các tuyến vận tải qua sông Danube, đường sắt và đường bộ sang Liên minh châu Âu (EU) chỉ đáp ứng khoảng 50-55% công suất vận chuyển của cảng biển.
Tháng 9, xuất khẩu ngũ cốc Ukraine giảm còn 1,28 triệu tấn, thấp hơn 45% so với cùng kỳ năm ngoái. Riêng lúa mì giảm 55%. Nhiều nông dân buộc phải bán hàng dưới giá thành sản xuất hoặc lưu kho do thiếu đầu ra. Ngân hàng Trung ương Ukraine ước tính nước này có thể hụt khoảng 2,5 tỷ USD doanh thu xuất khẩu trong nửa cuối năm.
Nếu dầu mỏ là nguồn thu chiến lược của Nga, ngũ cốc đóng vai trò tương tự đối với Ukraine. Vì vậy, Kiev đang đối mặt nghịch lý khi các cuộc tấn công nhằm vào nhà máy lọc dầu Nga gây sức ép lên đối phương, nhưng sự tê liệt của các cảng biển lại làm suy yếu nguồn thu ngoại tệ của chính mình.
Ngũ cốc trở thành quân bài mặc cả
Khủng hoảng hiện nay không đơn thuần lặp lại tình trạng Nga phong tỏa các cảng Ukraine hồi năm 2022. Hai bên đang đồng thời nhắm vào những nguồn thu xuất khẩu chủ lực của nhau.
Nga tấn công cảng Ukraine, nơi xử lý nông sản và kim loại, chiếm khoảng 70% tổng kim ngạch xuất khẩu của nước này. Ukraine đáp trả bằng các cuộc tấn công nhằm vào cảng ngũ cốc và cơ sở lọc dầu Nga.
Theo phân tích của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR), Moskva gắn khả năng đạt thỏa thuận ngừng bắn trên Biển Đen với điều kiện Ukraine chấm dứt các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng Nga.
Điều này biến ngũ cốc thành quân bài mặc cả trong cuộc chiến năng lượng. Kiev có thể phải cân nhắc dừng tấn công nhà máy lọc dầu để đổi lấy việc khôi phục hoạt động tại các cảng biển. Sức ép còn đến từ Washington, vốn muốn hạn chế các cuộc tấn công này nhằm góp phần hạ giá dầu diesel.
Châu Âu chịu rủi ro giá lương thực
Châu Âu đang gánh phần đáng kể hệ quả của khủng hoảng. Chỉ số giá ngũ cốc của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) tăng 17,2% trong tháng 9 so với cùng kỳ năm ngoái, một phần do gián đoạn vận tải tại Biển Đen.
EU vừa phải tăng nguồn cung thay thế cho những thị trường phụ thuộc vào ngũ cốc Nga và Ukraine, vừa đối mặt nguy cơ thiếu hụt nông sản phục vụ sản xuất trong nước. Ukraine hiện là nhà cung cấp ngô lớn nhất cho EU và đáp ứng 92% lượng dầu hướng dương nhập khẩu của khối.
Trong khi đó, các tuyến đường sắt qua biên giới phía Tây Ukraine chịu áp lực ngày càng lớn. Ba Lan đang xem xét quy định lưu trữ ngũ cốc Ukraine quá cảnh, làm dấy lên nguy cơ tái diễn căng thẳng với nông dân địa phương, những người từng phong tỏa biên giới trong giai đoạn 2023-2024 để phản đối cạnh tranh nông sản.
Dù dự trữ ngũ cốc toàn cầu hiện lớn hơn năm 2022, một phần đáng kể nguồn hàng vẫn nằm trong các kho chứa tại Nga và Ukraine, chưa thể đưa ra thị trường. Ngô và các loại hạt có dầu bước vào mùa thu hoạch cũng phải cạnh tranh năng lực vận chuyển với lúa mì, khiến các tuyến thay thế khó đáp ứng nhu cầu nếu gián đoạn kéo dài qua mùa đông.
Theo đánh giá của truyền thông, kịch bản có khả năng cao nhất, với xác suất 55%, là tình trạng gián đoạn tiếp diễn trong mùa đông. Nguy cơ tiêu cực hơn là các cuộc tấn công lan sang cảng trên sông Danube, khiến xuất khẩu Ukraine giảm dưới một triệu tấn mỗi tháng. Ngược lại, một thỏa thuận ngừng tấn công cảng biển để đổi lấy việc kiềm chế các cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu có thể giúp nguồn cung phục hồi và giá lúa mì giảm.
Số liệu xuất khẩu ngũ cốc Ukraine trong tháng 10, dự kiến công bố đầu tháng 11, sẽ là chỉ dấu quan trọng. Nếu lượng hàng vượt 2 triệu tấn, các tuyến thay thế có thể đang phát huy hiệu quả. Nếu giảm dưới 1,5 triệu tấn, sức ép buộc Kiev chấp nhận thỏa thuận có thể tăng mạnh.
Nếu eo biển Hormuz chi phối chi phí nhiên liệu, diễn biến tại Biển Đen sẽ góp phần quyết định giá ngũ cốc và thực phẩm trong những tháng tới.
