Bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em

Những thay đổi này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ trẻ em, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu nhân đạo và quyền được bảo vệ của người chưa thành niên.

Tăng cơ chế bảo vệ trẻ em

Trong dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) gửi đại biểu Quốc hội ngày 1/11, Bộ Y tế đề xuất người dưới 18 tuổi chỉ được hiến mô tái sinh khi còn sống cho anh, chị, em ruột, nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp.

Việc hiến mô phải có văn bản đồng ý của cả cha mẹ đẻ hoặc người còn lại nếu cha hoặc mẹ đã mất. Người hiến phải đáp ứng điều kiện sức khỏe, được tư vấn độc lập và chỉ được hiến những loại mô thuộc danh mục do cơ quan có thẩm quyền quy định.

So với dự thảo đầu tháng 10/2026, Cơ quan soạn thảo đã rút đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh khi còn sống cho cha mẹ đẻ. Việc sửa đổi nhằm hạn chế nguy cơ xung đột lợi ích khi cha mẹ vừa là người đại diện theo pháp luật của trẻ, vừa là người trực tiếp nhận mô từ con.

Đáng chú ý, Dự thảo cũng bổ sung các cơ chế bảo vệ độc lập. Người hiến dưới 18 tuổi và cha mẹ đẻ đều phải được tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe, tâm lý và xã hội. Cơ sở lấy mô phải thành lập Hội đồng tư vấn gồm chuyên gia y tế, pháp luật và tâm lý; các thành viên không được trực tiếp tham gia lấy, ghép mô trong trường hợp đó. Bác sĩ quyết định người hiến đủ điều kiện cũng không được là người chẩn đoán, chỉ định ghép hoặc trực tiếp tư vấn cho người hiến.

Đối với việc hiến mô sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, dự thảo bổ sung điều kiện về văn bản đồng ý và trách nhiệm của người đại diện. Người từ đủ 18 tuổi đã đăng ký hoặc có văn bản đồng ý hiến mô vẫn phải có văn bản đồng ý của người đại diện. Trường hợp chưa đăng ký hoặc không có văn bản đồng ý, việc hiến mô phải có văn bản đồng ý của người đại diện theo thứ tự ưu tiên được quy định.

Với người dưới 18 tuổi, dự thảo bổ sung yêu cầu có văn bản đồng ý của người đại diện, theo thứ tự ưu tiên là cha, mẹ đẻ; anh, chị ruột; ông bà nội, ngoại.

Những điều chỉnh này được đưa ra sau khi cơ quan thẩm tra và nhiều đại biểu Quốc hội bày tỏ lo ngại việc cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm lý, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ bị người thân gây áp lực.

Nhiều ý kiến đề nghị thu hẹp phạm vi người nhận mô, chỉ cho phép hiến mô tái sinh như tủy xương, tế bào gốc trong những trường hợp đặc biệt, với cơ chế đánh giá độc lập và bảo đảm quyền từ chối của người hiến.

Luật sư Đặng Văn Cường, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho rằng, việc rút đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh khi còn sống cho cha mẹ, trước mắt chỉ nghiên cứu phương án hiến giữa anh, chị, em ruột với điều kiện chặt chẽ, cần được nhìn nhận từ nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em.

“Đây không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật y học hay phạm vi đối tượng được hiến, nhận mô, mà liên quan trực tiếp đến quyền được bảo vệ sức khỏe, quyền phát triển toàn diện và khả năng tự quyết phù hợp với độ tuổi. Trẻ em có thể mong muốn cứu chữa người thân, nhưng sự đồng ý đôi khi xuất phát từ tình cảm, sự phụ thuộc, tâm lý sợ mất người thân hoặc cảm giác phải hy sinh vì gia đình”, Luật sư Đặng Văn Cường cho biết.

Luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh: “Bảo vệ trẻ em không chỉ là ngăn chặn hành vi ép buộc, mua bán hoặc lợi dụng trẻ em, mà còn phải bảo vệ các em trước những quyết định có thể xuất phát từ tình cảm, sự lệ thuộc và áp lực mà chính các em đôi khi không nhận diện được”.

Không đánh đổi quyền trẻ em vì mục tiêu nhân đạo

Cùng quan tâm đến vấn đề bảo vệ người chưa thành niên, Luật sư Ngọc Thanh, Công ty Luật TNHH MTV Dân Luật đã bày tỏ đồng tình với việc rút đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn.

Theo Luật sư Ngọc Thanh, việc hiến mô, tạng là nghĩa cử cao đẹp nhưng lòng nhân ái phải được xây dựng trên nền tảng tự nguyện, hiểu biết và tôn trọng quyền con người. Điều đáng quan tâm không chỉ là khả năng nhận thức của người chưa thành niên mà còn là nguy cơ các em chịu áp lực từ chính người thân trong gia đình.

Luật sư Ngọc Thanh đặt vấn đề: “Trong hoàn cảnh một người thân đang đứng trước ranh giới sinh tử, liệu một đứa trẻ có đủ bản lĩnh để nói lời từ chối? Và nếu đồng ý, làm sao xác định đó thực sự là nguyện vọng của trẻ, chứ không phải sự hy sinh xuất phát từ áp lực tình cảm, bổn phận hoặc mặc cảm tội lỗi?”.

Tuy nhiên, hai nội dung về hiến mô khi còn sống và hiến mô sau khi chết cần được phân biệt rõ. Việc rút đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến sau khi chết không đồng nghĩa với việc loại bỏ toàn bộ quy định liên quan đến hiến mô ở nhóm tuổi này. Dự thảo vẫn đặt ra cơ chế hiến mô sau khi chết não, chết tuần hoàn với sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện.

Đối với hiến mô khi còn sống, việc thu hẹp đối tượng nhận mô từ cha mẹ sang anh, chị, em ruột giúp giảm nguy cơ xung đột lợi ích trực tiếp, nhưng chưa thể loại trừ hoàn toàn áp lực tình cảm trong gia đình. Vì vậy, cơ chế bảo vệ cần vượt ra ngoài việc lấy văn bản đồng ý của cha mẹ, bảo đảm người hiến được đánh giá độc lập về sức khỏe, tâm lý và tính tự nguyện.

Từ góc độ bảo vệ quyền trẻ em, theo Luật sư Đặng Văn Cường, cần tiếp tục nghiên cứu những rủi ro y học, tâm lý, pháp lý và quản lý; đồng thời bảo đảm trẻ có quyền từ chối, rút lại sự đồng ý trước khi lấy mô mà không chịu bất kỳ sức ép nào. Việc lấy mô chỉ nên được thực hiện khi nguy cơ ở mức chấp nhận được, không có phương án điều trị thay thế và có đánh giá chuyên môn độc lập.

Nhiều ý kiến cho rằng, việc hoàn thiện Dự thảo cần hướng đến cơ chế bảo vệ nhiều tầng: Xác định rõ phạm vi hiến mô, điều kiện sức khỏe, đánh giá tâm lý độc lập, quyền từ chối của trẻ và trách nhiệm của cơ sở y tế. Đặc biệt, cần có cơ chế giám sát khách quan để phát hiện nguy cơ ép buộc hoặc lợi dụng quan hệ gia đình, đồng thời bảo đảm quyết định hiến mô không bị chi phối bởi lợi ích của người nhận.