Gỡ 'điểm nghẽn' để tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai

Nhiều nền tảng nhưng chưa đồng đều

Đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học là một trong những định hướng lớn của ngành giáo dục, nhằm nâng cao năng lực hội nhập và chất lượng nguồn nhân lực trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Tuy nhiên, để chủ trương này đi vào thực chất, việc đổi mới dạy và học ngoại ngữ cần được triển khai đồng bộ với xây dựng môi trường sử dụng tiếng Anh, phát triển đội ngũ giáo viên, học liệu, cơ sở vật chất và cơ chế tổ chức phù hợp.

Yêu cầu này cũng được đặt ra tại buổi làm việc giữa Đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội với UBND TP Hồ Chí Minh về việc triển khai các nghị quyết của Đảng, Quốc hội trong lĩnh vực giáo dục. Qua khảo sát tại các cơ sở giáo dục cho thấy, Thành phố đã tạo dựng được nhiều nền tảng quan trọng, song vẫn còn không ít điều kiện cần tiếp tục hoàn thiện để chủ trương được triển khai đồng bộ và hiệu quả.

Là địa phương đầu tiên trong cả nước triển khai chương trình tiếng Anh tăng cường từ năm 1998, TP Hồ Chí Minh đã có gần 30 năm tích lũy kinh nghiệm trong tổ chức dạy và học ngoại ngữ. Thành phố tiếp tục triển khai chương trình tiếng Anh tự chọn, Đề án phổ cập và nâng cao năng lực sử dụng tiếng Anh; đồng thời tiên phong triển khai Đề án 5695 từ năm 2014, thực hiện dạy học tích hợp chương trình Việt Nam và Anh đối với các môn Toán, Khoa học và tiếng Anh tại các trường công lập. Những chương trình này không chỉ góp phần nâng cao năng lực ngoại ngữ mà còn tạo tiền đề để học sinh từng bước tiếp cận tri thức bằng tiếng Anh.

Đến nay, việc dạy và học tiếng Anh đã được mở rộng ở hầu hết các cấp học. Trong giáo dục mầm non, hoạt động cho trẻ làm quen với tiếng Anh được triển khai tại 1.235 trường, chiếm 67,4% tổng số trường và 858 cơ sở giáo dục mầm non độc lập, với hơn 206.800 trẻ tham gia. Ở bậc phổ thông, Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được triển khai đồng bộ; hơn 90% trường công lập tổ chức các lớp tiếng Anh tăng cường hoặc chương trình song ngữ. Nhiều trường còn triển khai dạy Toán, Khoa học bằng tiếng Anh theo Đề án 5695 hoặc các chương trình xã hội hóa có giáo viên nước ngoài tham gia giảng dạy.

Theo các nhà quản lý giáo dục, những kết quả này mới là nền tảng của quá trình chuyển đổi. Muốn tiếng Anh thực sự trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học, việc tạo dựng môi trường để học sinh sử dụng ngoại ngữ hằng ngày có ý nghĩa quan trọng không kém việc nâng cao chất lượng dạy học.

Ghi nhận tại Trường THPT Marie Curie (phường Xuân Hòa), thay vì chỉ tăng số tiết học tiếng Anh, nhà trường lựa chọn cách từng bước hình thành môi trường sử dụng ngoại ngữ. Hệ thống biển báo, hồ sơ, biểu mẫu được thể hiện song ngữ; các câu lạc bộ học thuật, hoạt động giao lưu quốc tế và việc giảng dạy ngoại ngữ thứ hai được duy trì thường xuyên nhằm tạo cơ hội để học sinh sử dụng tiếng Anh trong học tập và giao tiếp.

Song song đó, nhà trường rà soát năng lực tiếng Anh của giáo viên bộ môn, giáo viên ngoại ngữ và học sinh để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng phù hợp. Một số tiết thao giảng bằng tiếng Anh cũng được tổ chức thí điểm tại những lớp đáp ứng yêu cầu.

Theo Hiệu trưởng Trường THPT Marie Curie Nguyễn Trần Khánh Bảo, mục tiêu của việc đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai không chỉ là nâng cao năng lực ngoại ngữ mà còn hình thành thói quen sử dụng tiếng Anh trong quá trình học tập và giao tiếp. Từ thực tiễn triển khai, nhà trường kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo sớm ban hành bộ tiêu chí chung để các cơ sở giáo dục có căn cứ xây dựng lộ trình phù hợp.

Tại Trường Tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm (phường Sài Gòn), sự đồng thuận của phụ huynh cùng tinh thần đổi mới của đội ngũ giáo viên được xem là nền tảng quan trọng để triển khai chủ trương này. Theo Hiệu trưởng Đỗ Ngọc Chi, nhà trường có lợi thế khi giáo viên chủ động tự học, sẵn sàng tiếp cận phương pháp giảng dạy mới. Tuy nhiên, để việc dạy và sử dụng tiếng Anh được mở rộng trên toàn hệ thống, cần có cơ chế phát huy hiệu quả đội ngũ giáo viên tiếng Anh tăng cường đã được đào tạo nhiều năm, đồng thời từng bước khắc phục tình trạng thiếu giáo viên cục bộ và áp lực về định mức tiết dạy.

Thực tiễn tại các cơ sở giáo dục cho thấy, việc đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai không thể chỉ được đánh giá bằng số tiết học hay số chương trình ngoại ngữ được triển khai, điều quan trọng hơn là xây dựng được môi trường để học sinh sử dụng tiếng Anh như một công cụ học tập và giao tiếp hằng ngày. Đây cũng là nền tảng để TP Hồ Chí Minh bước sang giai đoạn tháo gỡ những điểm nghẽn trong quá trình triển khai trên quy mô toàn hệ thống.

Gỡ "điểm nghẽn" để hiện thực hóa mục tiêu

Dù đã hình thành nhiều mô hình hiệu quả, việc đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học vẫn đối mặt với không ít rào cản về nhân lực, cơ chế và điều kiện triển khai. Đây cũng là những thách thức lớn nhất TP Hồ Chí Minh cần giải quyết để mở rộng mô hình trên toàn hệ thống giáo dục.

Theo Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh Nguyễn Tấn Phát, khó khăn lớn nhất hiện nay là nguồn nhân lực. Đội ngũ giáo viên có khả năng giảng dạy các môn học bằng tiếng Anh chưa đáp ứng yêu cầu cả về số lượng và chất lượng. Trong khi đó, năng lực tiếng Anh của cán bộ quản lý và giáo viên không chuyên ngữ còn hạn chế, ảnh hưởng đến việc mở rộng môi trường sử dụng ngoại ngữ trong nhà trường.

Bên cạnh bài toán nhân lực, điều kiện triển khai giữa các địa bàn cũng chưa đồng đều. Cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ, học liệu và môi trường sử dụng tiếng Anh vẫn còn chênh lệch; khả năng huy động nguồn lực xã hội hóa giữa các khu vực cũng khác nhau. Ở bậc mầm non, hoạt động làm quen với tiếng Anh chủ yếu được triển khai theo hình thức xã hội hóa, trong khi nhiều trường công lập chưa có giáo viên tiếng Anh chuyên trách.

Theo ngành giáo dục, nhiều cơ chế liên quan đến tuyển dụng, đào tạo, bồi dưỡng và chính sách đãi ngộ đối với giáo viên ngoại ngữ, giáo viên giảng dạy bằng tiếng Anh vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để thu hút và giữ chân đội ngũ chất lượng cao. Cùng với đó, nhận thức của một bộ phận phụ huynh và học sinh về mục tiêu của đề án chưa đồng đều, cho thấy việc triển khai không chỉ cần nguồn lực đầu tư mà còn đòi hỏi sự đồng thuận của toàn xã hội.

Trên cơ sở đó, TP Hồ Chí Minh đang hoàn thiện Đề án đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học giai đoạn 2026 - 2035, tầm nhìn đến năm 2045 theo định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Thành phố xác định triển khai theo lộ trình phù hợp, ưu tiên tính khả thi, tránh dàn trải.

Trong giai đoạn đầu, đề án dự kiến được thí điểm tại các địa bàn đô thị có điều kiện thuận lợi về đội ngũ, cơ sở vật chất và môi trường sử dụng tiếng Anh. Đối với các xã đảo và khu vực còn khó khăn sẽ xây dựng lộ trình riêng phù hợp với điều kiện thực tế, tạo thêm thời gian chuẩn bị trước khi nhân rộng trên toàn thành phố.

Theo dự thảo đề án, giai đoạn 2026 - 2030 sẽ tập trung xây dựng nền tảng triển khai tại 100% cơ sở giáo dục; ưu tiên nâng cao năng lực đội ngũ, phát triển học liệu và hình thành môi trường sử dụng tiếng Anh. Thành phố đặt mục tiêu 40% cơ sở giáo dục xây dựng được môi trường sử dụng tiếng Anh và 20% cơ sở giáo dục tổ chức giảng dạy một số môn học bằng tiếng Anh.

Đến giai đoạn 2031 - 2035, khi các điều kiện được hoàn thiện, mục tiêu là 100% cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên đạt chuẩn năng lực tiếng Anh; 50% cơ sở giáo dục triển khai chương trình dạy học bằng tiếng Anh và ít nhất 50% cơ sở thực hiện chương trình tiếng Anh tích hợp.

Giai đoạn 2036 - 2045 sẽ tập trung nâng cao chất lượng triển khai thông qua hiện đại hóa môi trường giáo dục, phát triển học liệu số, mở rộng hợp tác quốc tế và ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong dạy học, kiểm tra, đánh giá.

Để đạt các mục tiêu trên, TP Hồ Chí Minh xác định triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như hoàn thiện cơ chế thu hút giáo viên tiếng Anh chất lượng cao và giáo viên bản ngữ; đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ; tăng cường xã hội hóa, hợp tác công - tư nhằm đầu tư cơ sở vật chất, phòng học ngoại ngữ, hạ tầng công nghệ và học liệu số phục vụ giảng dạy.

Theo Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường, để các chủ trương đổi mới giáo dục đi vào thực chất, cùng với đổi mới chương trình cần tiếp tục hoàn thiện các điều kiện bảo đảm của hệ thống. Thành phố vẫn còn nhiều khó khăn về quỹ đất xây dựng trường học, tỷ lệ trường đạt chuẩn quốc gia cũng như tình trạng thiếu giáo viên ở một số môn học. Đây là những vấn đề cần từng bước tháo gỡ để tạo nền tảng triển khai hiệu quả Đề án đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học.

Từ nền tảng gần 30 năm phát triển giáo dục ngoại ngữ, cùng lộ trình triển khai rõ ràng, TP Hồ Chí Minh có nhiều điều kiện để đi đầu thực hiện chủ trương đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Tuy nhiên, để mục tiêu này trở thành hiện thực, thành phố cần tiếp tục tháo gỡ đồng bộ các điểm nghẽn về đội ngũ, cơ chế, nguồn lực đầu tư và môi trường sử dụng tiếng Anh. Khi những điều kiện đó được đáp ứng, tiếng Anh sẽ trở thành công cụ học tập và giao tiếp thường xuyên của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực hội nhập trong kỷ nguyên số.