Từ các cơ sở in lậu, quầy sách giả đến những gian hàng trên mạng, sách vi phạm bản quyền đang được đưa đến người đọc ngày càng nhanh và khó kiểm soát. Trong khi ngành xuất bản vẫn đang loay hoay với bài toán sách giả, sách lậu, một thách thức mới đã xuất hiện: trí tuệ nhân tạo (AI). AI đang khiến hàng trăm ngàn tác phẩm phải đối mặt với những câu hỏi chưa từng có: tác giả, chủ sở hữu tác phẩm có được trả công và bảo vệ quyền lợi hay không?
Sách lậu trên không gian số
Tại Hội nghị triển khai nhiệm vụ xuất bản, in và phát hành năm 2026, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên (nay là Cục Xuất bản và Thư viện) nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm tính nghiêm minh của thị trường xuất bản, trong bối cảnh sách giả, sách lậu và các hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường số vẫn diễn biến phức tạp.
Tại Việt Nam, sách giả, sách lậu, hàng giả được kinh doanh trên các sàn thương mại điện tử, cùng tình trạng ebook bị phát tán trái phép, vẫn là những vấn đề đáng lo ngại. Trong khi đó, trên thế giới, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra một mặt trận mới về bản quyền. Hàng triệu cuốn sách có thể được sử dụng làm dữ liệu đầu vào cho các hệ thống AI, trong đó có những công nghệ và nền tảng có giá trị rất lớn.
Theo đại diện Hội Xuất bản Việt Nam, cho dù các cơ quan chức năng đã vào cuộc trong nhiều năm, tình trạng in lậu và phát tán sách giả vẫn ngày càng nghiêm trọng. Cần xem xét xử lý các hành vi sản xuất, buôn bán sách giả tương tự như tội sản xuất, buôn bán hàng giả để tăng tính răn đe.
Nếu trước đây, câu chuyện vi phạm bản quyền trong xuất bản chủ yếu diễn ra tại những cơ sở in ấn, photocopy hay các điểm kinh doanh sách không rõ nguồn gốc, thì nay, “địa bàn” ấy đã mở rộng lên không gian số. Chỉ với một thiết bị có kết nối Internet, một tác phẩm có thể được số hóa, sao chép và phát tán đến hàng nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn người mà không cần đến một hệ thống phân phối truyền thống. Các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội, website chia sẻ tài liệu và những nhóm kín trên Internet vô tình hoặc cố ý trở thành mắt xích trong chuỗi lưu thông của sách giả, ebook lậu và nội dung bị sao chép trái phép.
Đáng lo ngại hơn, vi phạm bản quyền ngày càng có tính tổ chức và tinh vi. Những cuốn sách giả không còn đơn thuần là bản in chất lượng thấp, dễ nhận biết bằng mắt thường. Nhiều sản phẩm được làm với hình thức gần như sách thật, từ bìa, màu sắc đến thông tin nhà xuất bản, sau đó được đưa lên các kênh bán hàng trực tuyến với mức giá hấp dẫn để đánh vào tâm lý ham rẻ của người tiêu dùng.
Phía sau những con số về sách giả, sách lậu là những tổn thất khó đo đếm đối với cả một hệ sinh thái sáng tạo. Tác giả mất tiền bản quyền, nhà xuất bản mất doanh thu, độc giả có nguy cơ tiếp cận sản phẩm kém chất lượng, còn thị trường bị kéo vào một cuộc cạnh tranh không công bằng. Nghiêm trọng hơn, nếu người sáng tạo liên tục bị tước đoạt thành quả lao động, động lực đầu tư cho những tác phẩm có giá trị sẽ suy giảm. Cùng với đó, khi AI bắt đầu tham gia ngày càng sâu vào quá trình khai thác, xử lý và tạo ra nội dung, vấn đề bản quyền càng trở nên phức tạp.
Bản quyền bước vào cuộc chiến mới
Những diễn biến gần đây cho thấy vi phạm bản quyền trong xuất bản không còn là những vụ việc đơn lẻ và khó kiểm soát. Đằng sau mỗi bản sách bị sao chép là một thị trường bị méo mó; phía sau mỗi kho dữ liệu lậu là hàng triệu tác phẩm và công sức sáng tạo có nguy cơ bị khai thác mà không được trả công tương xứng. Những năm qua, rất nhiều vụ việc đã được cơ quan chức năng phát hiện và xử lý nhưng đó chỉ là một phần của bề nổi.
Mới đây, lực lượng chức năng tỉnh Bắc Ninh đã thu giữ hàng nghìn cuốn sách giả các loại, kịp thời ngăn chặn nguồn sách lậu tuồn vào thị trường trước khai giảng năm học 2026. Các loại sách trên ghi tên 6 nhà xuất bản quen thuộc, nhưng khi đối chiếu với các mẫu sách bị tạm giữ, lực lượng chức năng xác định đây là xuất bản phẩm giả mạo nhãn hàng hóa; sách có màu sắc không khớp với bản lưu tại nhà xuất bản, có dấu hiệu thiếu số trang…
Đầu tháng 9/2026, các đơn vị thuộc Công an tỉnh Quảng Trị phát hiện ba tài khoản Facebook đăng tải các bài viết về việc sao chép, photocopy tài liệu, sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12 để cung cấp, bán cho phụ huynh, học sinh. Tại buổi làm việc với cơ quan công an, cả ba người cho biết do thiếu hiểu biết pháp luật và xuất phát từ nhu cầu của nhiều người không có sách giáo khoa nên đã tự ý sao chép, photocopy.
Theo lãnh đạo Hội Xuất bản Việt Nam, vấn đề sách giả, sách lậu, sách vi phạm bản quyền… hiện nay diễn ra rất phức tạp. Các nhà xuất bản, đơn vị làm sách cần đề xuất hình sự hóa hành vi làm, tiêu thụ sách giả như đối với hành vi làm, tiêu thụ hàng giả để tăng tính răn đe.
Vấn đề bản quyền xuất bản đang bước vào một giai đoạn hoàn toàn mới. Khi AI ngày càng có khả năng tạo ra văn bản, tóm tắt sách, mô phỏng phong cách viết hay sản xuất nội dung với tốc độ rất lớn, việc đảm bảo bản quyền không còn dễ dàng...
Một cuốn sách không chỉ là những trang giấy mà còn là trí tuệ, trải nghiệm, tâm huyết của người viết; là công sức của biên tập viên, họa sĩ, nhà xuất bản và hàng loạt người đứng phía sau. Mỗi bản sách bị làm giả, mỗi ebook bị phát tán trái phép hay mỗi tác phẩm bị khai thác mà không được xin phép đều không đơn thuần là một vụ vi phạm pháp luật, mà còn gây tổn hại đội ngũ lao động sáng tạo.
Trong kỷ nguyên số, cuộc chiến bảo vệ bản quyền chắc chắn sẽ không thể kết thúc bằng việc đóng một xưởng in lậu hay gỡ xuống một đường link. Công nghệ càng phát triển, phương thức sao chép càng tinh vi; AI càng mạnh, câu hỏi về quyền sở hữu và quyền được hưởng thành quả từ tác phẩm càng trở nên cấp thiết. Điều ngành xuất bản cần lúc này không chỉ là những chế tài đủ sức răn đe, mà còn là một hệ sinh thái bản quyền minh bạch,và nền tảng công nghệ có trách nhiệm.
Bảo vệ bản quyền, trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã có nhiều văn bản chỉ đạo nhằm khắc phục những tồn tại, hạn chế.
Ngày 5/5/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg, yêu cầu các bộ, ngành và địa phương tập trung triển khai các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Triển khai chỉ đạo của Thủ tướng, một số đơn vị thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tổ chức hội nghị với sự tham gia của nhiều nhà xuất bản và doanh nghiệp phát hành xuất bản phẩm điện tử nhằm tìm giải pháp bảo vệ bản quyền trên môi trường số.
