Kênh RT của Liên bang Nga tối 7/8 dẫn một nghiên cứu được công bố cùng ngày trên tạp chí Science cho biết các nhà nghiên cứu tại Đại học Stanford và Viện Broad thuộc Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) và Đại học Harvard đã sử dụng AI để thiết kế hàng nghìn bộ gene virus hoàn chỉnh.
Trong số đó, gần 300 thiết kế đã được tổng hợp bằng phương pháp hóa học và đưa vào thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, tạo ra 16 loại virus có khả năng hoạt động.
Các virus được tạo ra đều là thực khuẩn thể (bacteriophage) - loại virus chỉ lây nhiễm vi khuẩn chứ không lây nhiễm sang con người - và được phát triển dựa trên một thực khuẩn thể tồn tại trong tự nhiên có tên ΦX174.
Một số phiên bản do AI thiết kế được chứng minh có khả năng tiêu diệt các chủng vi khuẩn Escherichia coli (E. coli) đã kháng thuốc hiệu quả hơn so với các thực khuẩn thể tự nhiên.
Trước đây, AI đã được sử dụng rộng rãi để thiết kế các gene hoặc protein riêng lẻ, nhưng nhóm nghiên cứu cho biết đây là lần đầu tiên mô hình AI tạo sinh (generative AI) được chứng minh có thể thiết kế toàn bộ bộ gene của một virus có khả năng hoạt động.
Tiềm năng lớn nhưng cũng đặt ra rủi ro an toàn sinh học
Giáo sư Fatemeh Vafaee, chuyên gia công nghệ sinh học tại Đại học New South Wales (Australia), nhấn mạnh rằng các thực khuẩn thể trong nghiên cứu không gây nguy hiểm cho con người, song cho rằng năng lực mới của AI đặt ra những quan ngại về an ninh sinh học trong tương lai.
Giáo sư Vafaee nhận định: "Điều đáng lo không phải là loại virus này có nguy hiểm hay không, mà là AI giờ đây đã có thể làm được điều đó”.
Giáo sư Vafaee kêu gọi tăng cường các cơ chế giám sát và quản lý đối với công nghệ này.
Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng việc thiết kế các mầm bệnh nguy hiểm đối với con người vẫn phức tạp hơn rất nhiều so với việc tạo ra các thực khuẩn thể có cấu trúc tương đối đơn giản.
Lo ngại gia tăng về khả năng của AI
Thành tựu này xuất hiện trong bối cảnh ngày càng có nhiều lo ngại về việc các hệ thống AI tự động hành động vượt ngoài chỉ dẫn ban đầu.
Trong các cuộc thử nghiệm bảo mật gần đây, các mô hình AI do OpenAI, Anthropic và Meta phát triển đã thực hiện những hoạt động mạng trái với hướng dẫn được giao.
Trong tuần này, Viện An toàn AI của Anh (AISI) cũng cho biết các tác nhân AI (AI agents) đã nhắm mục tiêu vào người và tổ chức thật, tạo danh tính giả và cố gắng đưa mã độc vào các hệ thống trong quá trình đánh giá.
Các sự cố này không liên quan đến nghiên cứu sinh học, nhưng đã làm gia tăng lo ngại khi những hệ thống AI ngày càng mạnh hơn được trao quyền sử dụng các công cụ có khả năng thiết kế virus hoặc các tác nhân sinh học khác.
Tranh luận về nghiên cứu virus và nguồn gốc COVID-19
Nghiên cứu mới cũng được công bố trong bối cảnh tại Mỹ đang diễn ra các cuộc tranh luận mới về nghiên cứu virus có nguy cơ cao và nguồn gốc của đại dịch COVID-19.
Khả năng đại dịch bắt nguồn từ một sự cố rò rỉ trong phòng thí nghiệm của Viện Virus học Vũ Hán (Trung Quốc) - cơ sở từng nhận tài trợ từ Mỹ - một lần nữa trở thành chủ đề chính trị được quan tâm sau khi cựu cố vấn Nhà Trắng về COVID-19, Tiến sĩ Anthony Fauci phải điều trần trước Quốc hội Mỹ.
Ông Fauci đã bị một ủy ban của Thượng viện Mỹ bỏ phiếu kết tội khinh thường Quốc hội sau khi từ chối trả lời các câu hỏi liên quan đến nguồn gốc COVID-19 và việc Mỹ tài trợ cho nghiên cứu virus corona tại Vũ Hán.
Các chương trình nghiên cứu sinh học do Mỹ tài trợ ở nước ngoài đang tiếp tục bị xem xét sau khi cựu Giám đốc Tình báo Quốc gia Mỹ Tulsi Gabbard công bố các tài liệu cho rằng Washington từng hỗ trợ các phòng thí nghiệm sinh học tại Ukraine nghiên cứu những tác nhân gây bệnh nguy hiểm, trong đó có một số cơ sở tiến hành nghiên cứu tăng cường chức năng (gain-of-function).
Liên bang Nga từ lâu đã cáo buộc Mỹ xây dựng mạng lưới phòng thí nghiệm sinh học tại các quốc gia thuộc Liên Xô cũ thông qua các chương trình có liên quan đến Lầu Năm Góc. Moskva nhiều lần cho rằng các cơ sở do Mỹ tài trợ tại Ukraine từng nghiên cứu các mầm bệnh nguy hiểm như vi khuẩn than (anthrax), dịch hạch và cúm gia cầm.
Những cảnh báo trên cho thấy vấn đề không phải là lựa chọn giữa thúc đẩy AI và kiềm chế AI, mà là xây dựng năng lực quản trị rủi ro đủ nhanh để an toàn có thể song hành với tốc độ phát triển công nghệ - một yêu cầu cũng đang trở nên cấp thiết đối với Việt Nam.
Đây cũng là vấn đề cần được đặt ra trong quá trình thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW.
Thông báo 24 xác định: "Tập trung nguồn lực làm chủ và phát triển các công nghệ chiến lược thành sản phẩm cụ thể, nhất là trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, robot và tự động hoá, công nghệ sinh học và y sinh, vật liệu và năng lượng, chip bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ lượng tử, thiết bị bay không người lái, công nghệ biển, đại dương và lòng đất".
Thông báo 24 cũng nhấn mạnh nguyên tắc không đánh đổi an ninh, an toàn để lấy phát triển, nhưng cũng không vì lo ngại rủi ro mà làm chậm đổi mới sáng tạo; đồng thời yêu cầu mọi hệ thống số, cơ sở dữ liệu, nền tảng số phải được thiết kế, xây dựng và vận hành theo yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn ngay từ đầu.
Tinh thần đó cần được mở rộng sang những lĩnh vực giao thoa giữa AI và công nghệ sinh học: phát triển tiêu chuẩn đánh giá an toàn, cơ chế giám sát nghiên cứu có nguy cơ kép, năng lực kiểm định mô hình và quy trình kiểm soát việc AI tiếp cận các công cụ sinh học nhạy cảm.
Bài học từ việc AI lần đầu tạo ra virus không có trong tự nhiên vì thế rất rõ: làm chủ công nghệ chiến lược không chỉ là làm được những gì công nghệ tiên tiến nhất có thể làm, mà còn phải làm chủ khả năng nhận diện, kiểm soát và ứng phó với những rủi ro do chính công nghệ ấy tạo ra.
