Xây dựng xã hội số, công dân số là một trong những mục tiêu quan trọng của Nghị quyết số 57-NQ/TW. Để đưa công nghệ vào đời sống, phong trào “Bình dân học vụ số” cùng các Tổ công nghệ số cộng đồng đang được triển khai tại nhiều địa phương, trong đó có TP Hồ Chí Minh.
Việc sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và tương tác với chính quyền qua ứng dụng ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, khoảng cách kỹ năng giữa các thế hệ vẫn còn rõ rệt. Người lớn tuổi, lao động tự do và những người ít tiếp xúc với công nghệ dễ gặp khó khăn khi thao tác, đồng thời trở thành mục tiêu của các hình thức lừa đảo trực tuyến.
Để hiểu rõ hơn cách giúp người dân sử dụng công nghệ một cách tự chủ và an toàn, phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc đã trao đổi với Tiến sĩ Đặng Trần Trí, Phó Chủ nhiệm Nhóm ngành Công nghệ máy tính, Đại học RMIT Việt Nam.
Thưa Tiến sĩ Đặng Trần Trí, điểm khác biệt căn bản giữa “xóa mù chữ” trước đây và “xóa mù kỹ năng số” hiện nay là gì?
Mục tiêu của xóa mù chữ tương đối cụ thể và ổn định, trong khi kỹ năng số có phạm vi rộng hơn, đồng thời liên tục thay đổi theo công nghệ.
Khi một người đã biết đọc, biết viết, khả năng đó có thể được duy trì lâu dài. Trong khi đó, giao diện ứng dụng thường xuyên cập nhật, chức năng thay đổi và những công cụ mới liên tục xuất hiện. Nếu người dân chỉ ghi nhớ vị trí từng nút bấm, họ sẽ lại lúng túng ngay khi ứng dụng thay đổi giao diện.
Kỹ năng số vì vậy không chỉ là biết dùng điện thoại hoặc một vài ứng dụng như Zalo, Messenger, VNeID hay VssID, người dùng cần hiểu công cụ được dùng để làm gì, có những chức năng phổ biến nào và làm sao tự tìm hiểu khi gặp một nền tảng mới.
Chẳng hạn, với ứng dụng giao tiếp, người dùng cần nắm được những chức năng cơ bản như nhắn tin, gọi thoại, gọi video, gửi hình ảnh, tập tin và thiết lập quyền riêng tư. Khi đã hiểu nguyên tắc chung, họ có thể chuyển sang ứng dụng khác mà không phải học lại từ đầu.
Một dấu hiệu quan trọng của việc xóa mù kỹ năng số là người dân có thể sử dụng kiến thức đã có để tự tiếp cận công cụ mới. Nếu xóa mù chữ giúp một người tự đọc một văn bản chưa từng gặp, xóa mù số cũng phải giúp họ tự tìm hiểu một công nghệ mới. Mục tiêu cuối cùng là khả năng tự chủ, không phải số lượng ứng dụng đã được cài đặt.
An toàn mạng cần được tích hợp vào chương trình phổ cập kỹ năng số như thế nào để người dân có thể tự bảo vệ mình, thưa ông?
An toàn và quyền riêng tư phải hiện diện trong mọi kỹ năng số, thay vì được tách thành một bài học riêng hoặc một buổi cảnh báo rồi kết thúc. Thanh toán trực tuyến, mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin và dịch vụ công đều có những rủi ro khác nhau.
Không nên yêu cầu người dân ghi nhớ danh sách các hình thức lừa đảo, bởi thủ đoạn liên tục thay đổi. Hôm nay đối tượng giả danh công an, ngày mai có thể giả nhân viên điện lực, ngân hàng, giáo viên hoặc nhân viên bệnh viện. Điều cần hình thành là tư duy kiểm chứng: Người đang liên hệ với mình là ai? Dựa vào đâu để tin? Dấu hiệu ấy có thể bị làm giả không? Có thể kiểm tra lại qua một kênh khác hay không?
Trước đây, nghe đúng giọng nói hoặc nhìn thấy khuôn mặt người thân qua cuộc gọi video thường tạo cảm giác đáng tin cậy. Hiện nay, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ giả mạo hình ảnh, giọng nói có thể tạo ra những cuộc gọi rất giống thật chỉ từ một đoạn video ngắn được đăng trên mạng xã hội.
Vì vậy, mức độ kiểm chứng phải tương xứng với rủi ro. Khi có yêu cầu chuyển tiền, cung cấp mật khẩu hoặc mã xác thực một lần (OTP), người dùng phải kiểm tra lại qua một kênh thứ hai. Chẳng hạn, cần gọi trực tiếp cho người thân bằng mạng viễn thông thông thường thay vì tiếp tục trao đổi qua tài khoản mạng xã hội đang liên hệ.
Quyền riêng tư cũng không chỉ là giữ kín mật khẩu ngân hàng, những thông tin nhỏ về gia đình, công việc, địa điểm và thói quen khi được ghép lại có thể giúp kẻ xấu xây dựng kịch bản lừa đảo thuyết phục hơn.
Một bức ảnh giấy khen của con, hình ảnh thẻ lên máy bay chưa che mã vạch hoặc địa chỉ nhận hàng được đăng công khai đều có thể trở thành dữ liệu cho kẻ xấu. Vì thế, học thanh toán trực tuyến phải đi cùng cách kiểm tra giao dịch; học mạng xã hội phải gắn với bảo vệ thông tin cá nhân; học ứng dụng nhắn tin phải bao gồm kỹ năng nhận diện tài khoản giả mạo và nội dung đáng ngờ.
Vậy theo ông, làm thế nào để đánh giá hiệu quả “Bình dân học vụ số” thực chất hơn thay vì chạy theo số tài khoản hoặc lượt tải ứng dụng?
Số tài khoản được mở, lượt tải ứng dụng hoặc số người tham dự lớp học không phải là dữ liệu vô ích. Tuy nhiên, các con số đó chủ yếu phản ánh phạm vi tiếp cận, chưa cho biết người dân có thực sự sử dụng được công nghệ hay không.
Có những đợt triển khai mà cán bộ hỗ trợ hoặc tình nguyện viên trực tiếp cầm điện thoại của người dân, tải ứng dụng, nhập thông tin, mã OTP rồi giao lại máy, báo cáo ghi nhận thêm một “công dân số”, nhưng người dân chưa chắc biết sử dụng ứng dụng vừa được cài đặt.
Theo tôi, cần đánh giá ít nhất bốn nội dung: Người dân có tự hoàn thành một nhiệm vụ cụ thể hay không; cần mức độ trợ giúp nào; sau một thời gian còn sử dụng được kỹ năng đó không và có thể tự xử lý tình huống mới hay không.
Nếu đã học một ứng dụng nhắn tin, người học có thể được yêu cầu thử gửi hình ảnh hoặc gọi thoại bằng một ứng dụng khác. Họ được phép xem hướng dẫn, tìm kiếm thông tin và thử nghiệm; khả năng tự tìm cách hoàn thành nhiệm vụ mới phản ánh năng lực số rõ hơn việc lặp lại chính xác thao tác vừa được hướng dẫn.
Mức độ trợ giúp cũng cần được ghi nhận minh bạch theo từng cấp độ, đó là tự làm được, tự làm sau khi tìm thông tin, cần gợi ý, cần hướng dẫn từng bước hoặc chưa thực hiện được. Hai người cùng hoàn thành nhiệm vụ nhưng mức độ tự chủ có thể rất khác nhau.
Việc đánh giá không nên chỉ thực hiện ngay sau buổi học mà sau một khoảng thời gian, cần kiểm tra xem người dân còn sử dụng được kỹ năng đó hay không, có áp dụng vào cuộc sống không và xử lý thế nào khi gặp tình huống mới.
Cũng cần xem xét nguyên nhân người dân không sử dụng một dịch vụ. Vấn đề đôi khi không nằm ở kỹ năng của người dùng mà do phần mềm có quy trình rườm rà, giao diện khó hiểu hoặc chưa đem lại đủ tiện ích.
Để hạn chế bệnh thành tích, nên tổ chức kiểm tra độc lập trên mẫu ngẫu nhiên, thay vì chỉ dựa vào báo cáo của đơn vị triển khai. Thành công của “Bình dân học vụ số” không nên được đo chủ yếu bằng số người đã được học, mà bằng số người có thể tự mình thực hiện công việc, sử dụng công nghệ an toàn và tiếp tục tự học khi công nghệ thay đổi.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
