Nối dài hành trình tìm lại tên cho các anh hùng liệt sĩ - Bài cuối: Quyết tâm cao đưa các anh trở về

Nhưng đưa được các anh trở về mới chỉ là điểm khởi đầu. Bởi phía sau những linh cữu phủ cờ Tổ quốc và những phần mộ được quy tập về các nghĩa trang liệt sĩ vẫn còn một hành trình khác, dài không kém - hành trình tìm lại tên tuổi cho những người đã hy sinh. Chỉ khi danh tính được xác định, những dòng chữ "Liệt sĩ chưa biết tên" mới được thay bằng họ tên, quê quán; những người mẹ, người vợ, người con mới có thể thực sự biết nơi người thân của mình yên nghỉ.

Có những cuộc trở về phải đợi hơn nửa thế kỷ

Cơn mưa tháng Bảy mỗi lúc một nặng hạt, phủ mờ con đường đoàn xe đưa hài cốt liệt sĩ Lê Đồng Cội trở về quê hương. Trong khoảng sân trước hiên, giai điệu Hồn tử sĩ ngân lên trầm mặc. Khói hương bảng lảng. Những vành khăn trắng. Những mái đầu đã bạc lặng lẽ cúi xuống trước di ảnh người lính. Cuộc đoàn tụ ấy đến sau hơn nửa thế kỷ ngóng đợi, đủ dài để có những người thân không còn kịp chờ ngày anh trở về.

Năm 1970, chàng trai Lê Đồng Cội, quê xã Tân Ninh, tỉnh Thanh Hóa, lên đường nhập ngũ khi vừa tròn 18 tuổi. Ba năm sau, ngày 20/7/1973, Thượng sĩ Lê Đồng Cội, Tiểu đội trưởng Đại đội 9, Tiểu đoàn 1, Quân khu 9 anh dũng hy sinh tại chiến trường miền Nam khi vừa tròn 21 tuổi.

Hơn nửa thế kỷ, ngày giỗ của liệt sỹ Lê Đồng Cội được gia đình tổ chức theo ngày báo tử. Cha mẹ qua đời trong nỗi khắc khoải chưa biết con nằm lại nơi đâu. Những người em từ tuổi thanh niên đến khi tóc đã bạc vẫn lặng lẽ dò hỏi đồng đội cũ, lần theo từng địa danh, từng manh mối rồi nhiều lần trở về trong lặng im.

Bước ngoặt chỉ đến vào năm 2025, khi hai người em ruột của liệt sĩ tham gia lấy mẫu ADN thân nhân. Ít lâu sau, kết quả đối sánh ADN giữa hài cốt liệt sĩ với mẫu ADN của thân nhân đã khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Đứng lặng trước di ảnh trong ngày đón anh trở về quê hương, ông Lê Đồng Hoa, em trai liệt sỹ Lê Đồng Cội nghẹn ngào, điều gia đình không bao giờ nghĩ tới là cuộc tìm kiếm tưởng chừng đã đi vào ngõ cụt lại được mở ra từ chính những giọt máu của người còn sống. Không phải một nhân chứng mới, cũng không phải một kỷ vật còn sót lại, mà chính kết quả giám định ADN đã giúp người anh được trở về với đúng tên tuổi của mình sau 53 năm xa cách.

Chỉ ít ngày sau (ngày 25/6/2026) trên quê hương Thanh Hóa lại có thêm một cuộc đoàn tụ đầy xúc động. Tại Nghĩa trang liệt sĩ xã Triệu Sơn, lễ đón nhận, truy điệu và an táng hài cốt liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát được tổ chức trong không khí trang nghiêm.

Hơn nửa thế kỷ trước, gia đình chỉ nhận được giấy báo tử với dòng thông tin ngắn gọn: anh hy sinh tại chiến trường Nam Bộ ngày 20/10/1972. Từ đó, điều khiến người thân day dứt nhất không chỉ là sự mất mát, mà là không biết anh đang yên nghỉ nơi đâu. Trong khi ấy, phần mộ của anh vẫn lặng lẽ nằm giữa hàng nghìn ngôi mộ khác với dòng chữ ám ảnh: "Liệt sĩ chưa biết tên".

Suốt nhiều năm, ông Nguyễn Trọng Bảy, em ruột liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát, không ngừng dò hỏi, gửi đơn thư đến nhiều cơ quan chức năng và tìm gặp đồng đội cũ với hy vọng tìm được phần mộ của anh trai. Có thời điểm, biết được một số thông tin cho rằng anh đang an táng tại Cần Thơ, ông đã trực tiếp vào tận nơi xác minh, nhưng mọi dữ liệu khi ấy vẫn chưa đủ căn cứ khoa học để khẳng định.

Chỉ đến khi kết quả giám định ADN xác định phần mộ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy - Phụng Hiệp (thành phố Cần Thơ) chính là liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát, hành trình chờ đợi hơn nửa thế kỷ mới khép lại.

Trong lễ truy điệu, trước linh cữu liệt sỹ Nguyễn Trọng Cát, ông Nguyễn Trọng Bảy nghẹn ngào cho biết, gia đình đã chờ ngày này hơn 50 năm qua. Bao lần hy vọng rồi thất vọng, đến hôm nay, anh trai đã được trở về với quê hương và được gọi đúng tên mình sau hơn nửa thế kỷ.

Nhưng phía sau niềm vui đoàn tụ của một gia đình là hành trình vẫn đang tiếp tục của biết bao gia đình khác. Bởi đâu đó giữa những cánh rừng, những chiến trường năm xưa, vẫn còn những người lính chưa được trở về, những phần mộ chưa có tên, những người thân vẫn từng ngày mong ngóng một thông tin.

Nối dài hành trình tìm tên cho những người ngã xuống

Khi hai gia đình ở Thanh Hóa vừa khép lại hành trình hơn nửa thế kỷ ngóng đợi bằng cuộc đoàn tụ trong nước mắt, thì ở bên kia dãy Trường Sơn, những người lính Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa cũng vừa kết thúc một mùa khô đặc biệt.

Cứ mỗi độ tháng 10 về, khi những cơn mưa rừng trên đất bạn Lào dần thưa hơn, 32 cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa lại chuẩn bị hành trang, lặng lẽ lên đường sang tỉnh Hủa Phăn (Lào) thực hiện một nhiệm vụ đặc biệt. Với họ, đó không chỉ là một chuyến công tác, mà là hành trình đi tìm đồng đội - những người đã chiến đấu, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc và làm nhiệm vụ quốc tế cao cả, nay vẫn còn nằm lại giữa đại ngàn.

Tháng 10/2025, đội tiếp tục hành quân sang tỉnh Hủa Phăn, nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào. Điểm đến của những người lính quy tập là những địa bàn vùng sâu, vùng xa như Mường Hiềm, Viêng Xay, Sầm Nưa, Hủa Mường... nơi từng là chiến trường ác liệt với những cánh rừng già nối tiếp, những dãy núi cao hiểm trở, nơi dấu tích chiến tranh đã bị thời gian phủ mờ.

Ở đó, mùa đông sương phủ trắng rừng, cái lạnh thấm sâu vào từng lớp áo; mùa hè nắng như đổ lửa trên những cung đường hun hút.

Sáu mùa khô liên tiếp làm nhiệm vụ trên đất bạn Lào, Thượng tá Lê Hữu Tuấn, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa cùng đồng đội đã đi qua biết bao cánh rừng, con suối, dãy núi... Có những chuyến khảo sát kéo dài nhiều ngày, cán bộ, chiến sĩ phải vượt hàng chục cây số đường rừng mới đến được địa điểm nhân chứng cung cấp thông tin. Hành trang của những người lính quy tập khi ấy chỉ là chiếc võng mắc dưới tán cây, tấm tăng làm mái che và những bữa cơm vội giữa rừng sâu.

Nhưng thử thách lớn nhất đối với họ không chỉ là địa hình hiểm trở hay thời tiết khắc nghiệt, mà còn là sự khắc nghiệt của thời gian. Sau hàng chục năm, nhiều địa điểm chiến trường đã thay đổi, suối đổi dòng, rừng cây phủ kín những dấu vết cũ; những nhân chứng từng biết nơi đồng đội hy sinh ngày càng ít đi. Có những ngày, cả đội miệt mài đào tìm từ sáng đến tối nhưng vẫn chưa tìm thấy bất kỳ dấu tích nào. Dẫu vậy, chưa khi nào những người lính quy tập nghĩ đến việc dừng bước.

Thượng tá Lê Hữu Tuấn chia sẻ, mỗi lần phát hiện hài cốt liệt sĩ, mọi thao tác đều được cán bộ, chiến sĩ thực hiện với sự cẩn trọng, thành kính. Từng phần hài cốt được nâng niu như đón một người thân trở về sau hành trình dài xa cách. Trong khoảnh khắc ấy, những nhọc nhằn của những ngày băng rừng, vượt núi, những đêm ngủ võng giữa rừng già dường như được xua tan bởi niềm vui và sự xúc động khó diễn tả thành lời.

Mùa khô 2025 - 2026, bằng tinh thần trách nhiệm, sự phối hợp chặt chẽ với các lực lượng của tỉnh Hủa Phăn và sự giúp đỡ của cấp ủy, chính quyền, nhân dân các bộ tộc Lào, Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa đã tổ chức khảo sát, xác minh, tìm kiếm tại nhiều địa bàn; tiến hành cất bốc, quy tập được 19 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia quân sự Việt Nam hy sinh tại Lào, hoàn thành vượt 11,8% chỉ tiêu được giao.

Nhưng với những người lính quy tập, đưa các anh trở về mới chỉ là một phần của hành trình. Sau những cuộc trở về trong vòng tay Tổ quốc là một nhiệm vụ thiêng liêng khác: tiếp tục tìm kiếm thông tin, xác định danh tính để mỗi liệt sĩ không còn là những phần mộ chưa có tên, để sự hy sinh của các anh được gọi đúng tên, quê quán và được trở về với gia đình sau nhiều năm xa cách.

Bồi hồi nhắc về những chặng đường đã qua, Thượng tá Lê Hữu Tuấn trải lòng: "Giá mà mùa mưa ở Lào chỉ chừng một tháng, mùa khô kéo dài hơn thì đội có nhiều thời gian để tìm các anh. Bởi mưa rừng ở Lào quá khủng khiếp. Núi đồi sạt lở không thể đi được".

Với người đội trưởng nhiều năm gắn bó cùng nhiệm vụ quy tập, điều day dứt nhất không phải là những gian khổ đã trải qua, mà là vẫn còn nhiều đồng đội chưa được tìm thấy, chưa được trở về. Mỗi mùa khô kết thúc, những người lính quy tập trở về với niềm vui vì đã đưa thêm những người con đã hy sinh về với đất mẹ, nhưng trong lòng vẫn còn nặng trĩu những địa chỉ chưa tìm ra, những phần mộ vẫn nằm lại giữa núi rừng.

Không chỉ thực hiện nhiệm vụ trên đất bạn Lào, hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ của Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa còn được triển khai ngay trên quê hương. Đơn vị tiếp tục chỉ đạo các cơ quan, địa phương, đơn vị liên quan rà soát, xác minh, tiếp nhận và xử lý các nguồn thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ; tập trung hoàn thiện hồ sơ, đối chiếu tài liệu, xây dựng kế hoạch khảo sát, tìm kiếm đối với những thông tin có đủ căn cứ.

Mỗi thông tin về một liệt sĩ, một phần mộ dù nhỏ nhất đều được tiếp nhận bằng sự trân trọng, bởi phía sau đó là niềm mong mỏi của thân nhân các gia đình liệt sĩ và là cơ hội để đưa thêm những người con đã hy sinh trở về với quê hương, đồng đội.

Tuy nhiên, hành trình ấy vẫn còn nhiều khó khăn. Trên đất bạn Lào, địa bàn tỉnh Hủa Phăn rộng lớn, địa hình chia cắt, nhiều khu vực rừng sâu, núi cao, giao thông đi lại khó khăn; thời tiết khắc nghiệt, đặc biệt là những trận mưa rừng kéo dài ảnh hưởng lớn đến quá trình khảo sát, tìm kiếm. Bên cạnh đó, nhiều thông tin về nơi hy sinh, an táng liệt sĩ đã trải qua nhiều thập kỷ, địa danh có sự thay đổi, nhân chứng ngày càng ít, khiến việc xác minh, kết luận gặp nhiều trở ngại. Trong nước, một số nguồn tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ trong hồ sơ kết luận địa bàn, bản đồ tìm kiếm, quy tập vẫn cần tiếp tục được rà soát, bổ sung, đối chiếu với thực tế. Một số thông tin đã qua thời gian dài nên việc xác minh cần có sự phối hợp chặt chẽ của nhiều cơ quan, đơn vị và địa phương.

Với quyết tâm của Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, hành trình tri ân ấy đang được tiếp thêm động lực mới, với sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành và lực lượng chức năng. Bởi phía sau mỗi phần mộ chưa được tìm thấy là một gia đình vẫn chờ đợi, một câu chuyện chưa được kể hết. Và chừng nào vẫn còn những người lính nằm lại giữa núi rừng, hành trình đưa các anh trở về vẫn sẽ tiếp tục bằng tất cả trách nhiệm, lòng biết ơn và nghĩa tình đồng đội.