Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẵn sàng cấp phép để Ukraine tự sản xuất tên lửa đánh chặn Patriot được xem là động thái đáng chú ý về mặt chính trị, nhưng nhiều chuyên gia quốc phòng cho rằng kế hoạch này gần như không thể phát huy hiệu quả trong ngắn hạn do vấp phải hàng loạt rào cản về pháp lý, công nghệ, công nghiệp và an ninh.

Đề xuất gây hoài nghi

Bên lề Hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ), ông Trump cho biết Mỹ sẽ cấp cho Ukraine quyền sản xuất tên lửa Patriot.

"Chúng tôi sẽ trao cho họ quyền sản xuất Patriot. Như vậy ông ấy sẽ không thể phàn nàn rằng chúng tôi không cung cấp đủ nữa. Tôi đã nói: Hãy tự sản xuất lấy", ông Trump phát biểu khi ngồi cạnh Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky.

Nhà lãnh đạo Mỹ thừa nhận đây là dự án phức tạp nhưng bày tỏ hy vọng Kiev có thể nhanh chóng triển khai.

Tuy nhiên, theo đài RT, nhiều chuyên gia quốc phòng Nga nhận định tuyên bố này mang ý nghĩa biểu tượng nhiều hơn thực chất, thậm chí có thể là một "cái bẫy chính trị" đối với Kiev.

Hàng loạt thủ tục pháp lý chưa được giải quyết

Theo RT, ngay cả khi có quyết định chính trị, việc chuyển giao công nghệ sản xuất Patriot vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định kiểm soát xuất khẩu của Mỹ.

Ông Trump cũng thừa nhận chưa hề trao đổi kế hoạch này với hai tập đoàn quốc phòng chủ chốt là Lockheed Martin và RTX (Raytheon) - các đơn vị trực tiếp sản xuất hệ thống Patriot.

Ngoài sự chấp thuận của các doanh nghiệp, kế hoạch còn cần được Quốc hội Mỹ, Lầu Năm Góc, Bộ Ngoại giao Mỹ và phía Ukraine thông qua để xác định cụ thể Kiev được phép sản xuất những bộ phận nào, ở đâu và dưới cơ chế giám sát ra sao.

Theo quy định an ninh quốc phòng của Mỹ, mọi cơ sở nước ngoài tiếp cận công nghệ tên lửa mật đều phải đáp ứng tiêu chuẩn bảo mật rất nghiêm ngặt, bao gồm nhân sự được thẩm tra, hệ thống bảo vệ thông tin và quy trình kiểm soát công nghệ. Sau đó còn phải xây dựng dây chuyền thử nghiệm và đào tạo đội ngũ kỹ thuật - quá trình thường kéo dài nhiều năm.

Tạp chí Responsible Statecraft nhận định việc cấp phép như vậy còn tiềm ẩn nguy cơ làm rò rỉ các công nghệ quân sự nhạy cảm của Mỹ.

Kinh nghiệm từ Đức và Nhật Bản

Cho đến nay, trong số các đồng minh của Mỹ, chỉ có Đức và Nhật Bản được cấp phép sản xuất Patriot.

Nhật Bản nhận giấy phép từ năm 2005 nhưng phải mất ba năm mới hoàn thành thử nghiệm tên lửa PAC-3 do Mitsubishi Heavy Industries phối hợp với Raytheon và Lockheed Martin sản xuất. Hiện nước này chỉ sản xuất khoảng 30 quả tên lửa mỗi năm - sản lượng được đánh giá là quá thấp nếu xảy ra chiến tranh quy mô lớn và vẫn chưa làm chủ hoàn toàn chu trình sản xuất.

Trong khi đó, Đức được Mỹ cấp phép từ năm 2022, sau khi xung đột Ukraine leo thang. Tuy nhiên, đến nay nước này vẫn chưa chế tạo được quả tên lửa Patriot nào; việc xây dựng nhà máy mới chỉ bắt đầu từ cuối năm 2024.

Thách thức công nghiệp 

Chuyên gia quốc phòng kiêm nhà kinh tế Ukraine Oleg Belinsky cho rằng ý tưởng đưa Patriot vào sản xuất trong vài tháng "đi ngược các quy luật vật lý và toán học".

Theo ông, việc ký giấy phép có thể chỉ mất một ngày, nhưng xây dựng nhà máy, mua sắm toàn bộ thiết bị, tích hợp vào chuỗi cung ứng quân sự Mỹ và huy động hàng trăm nhà thầu sẽ cần ít nhất 5 năm cùng khoản đầu tư hàng tỷ USD.

Khó khăn lớn nhất nằm ở động cơ nhiên liệu rắn của tên lửa. Theo ông Belinsky, quá trình sản xuất đòi hỏi hàng chục thành phần hóa học phải được pha trộn với tỷ lệ cực kỳ chính xác, xử lý chân không để loại bỏ các bọt khí siêu nhỏ, sau đó bảo quản nhiều tuần trong điều kiện nhiệt độ và độ ẩm nghiêm ngặt. Thành phẩm tiếp tục phải được chụp X-quang nhằm phát hiện những vết nứt nhỏ nhất.

Chỉ cần một sai số rất nhỏ, toàn bộ tên lửa sẽ bị loại bỏ vì vết nứt cực nhỏ cũng có thể khiến động cơ phát nổ ngay khi phóng.

Chuyên gia Belinsky đánh giá Ukraine hiện chưa có nền công nghiệp hóa chất đủ trình độ để đáp ứng các yêu cầu này.

Chuyên gia quân sự Nga Vasily Dandykin cũng nhận định Ukraine không đủ nguồn lực để tự sản xuất Patriot và nếu muốn triển khai thì phương án khả thi hơn là xây dựng nhà máy tại nước ngoài.

Bloomberg cũng cho rằng việc sản xuất các động cơ điều khiển cỡ nhỏ giúp tên lửa Patriot cơ động ở tầng khí quyển cao là thách thức không kém.

Bà Kelly Grieco, chuyên gia thuộc Trung tâm Stimson, nhận định ngay cả khi Ukraine xây dựng được nhà máy thì nước này vẫn phải hình thành cả một mạng lưới nhà cung cấp mới - điều đòi hỏi một nền công nghiệp quốc phòng quy mô lớn.

"Món quà" mang tính chính trị?

Một số chuyên gia cho rằng đề xuất của Tổng thống Trump mang động cơ chính trị nhiều hơn quân sự.

Ông Tiago Andre Lopes, giảng viên Quan hệ quốc tế tại Đại học Lusiada (Bồ Đào Nha), gọi đây là một "món quà tàn nhẫn". Theo ông, nếu sau này Ukraine không thể tự sản xuất Patriot, Washington sẽ có cơ sở để đổ trách nhiệm cho Kiev.

"Sau sáu tháng hoặc một năm, nếu Ukraine nói họ vẫn không có Patriot, ông Trump có thể đáp lại rằng: 'Tôi đã cấp giấy phép rồi, tại sao các anh không tự sản xuất?'", ông Lopes nhận định.

Theo chuyên gia này, xét về khả năng làm thay đổi cục diện chiến trường trong ngắn và trung hạn, đề xuất trên "không làm thay đổi điều gì", bởi nó không ngay lập tức mang lại tiền bạc, năng lực phòng thủ hay năng lực tấn công cho Ukraine.

Ông Agostinho Costa, chuyên gia quân sự của CNN Portugal, cũng cho rằng động thái này không phản ánh sự thay đổi trong chính sách của chính quyền Trump đối với Ukraine. Theo ông, mô hình vẫn là: "Liên minh châu Âu chi tiền, Mỹ cung cấp vũ khí và Ukraine trực tiếp chiến đấu."

Nga sẽ phản ứng ra sao?

Nhiều chuyên gia phương Tây cho rằng nếu Ukraine thực sự xây dựng nhà máy Patriot trên lãnh thổ của mình thì cơ sở này sẽ lập tức trở thành mục tiêu ưu tiên của các cuộc không kích Nga.

Ông William Alberque thuộc Pacific Forum nhận định nếu phải xây dựng nhà máy thì nên đặt tại Ba Lan, bởi nếu đặt trên lãnh thổ Ukraine thì "họ sẽ không bao giờ xây xong".

Ông George Beebe thuộc Viện Quincy cũng cho rằng Nga sẽ tấn công cơ sở này ngay từ khi "viên đá đầu tiên được đặt xuống", đồng thời cảnh báo việc chuyển giao công nghệ còn có nguy cơ giúp tình báo Nga tiếp cận các bí mật kỹ thuật của Patriot.

Bình luận về tuyên bố của ông Trump, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov khẳng định Moskva "biết rõ cần phải làm gì" và sẽ thực hiện mọi biện pháp cần thiết để bảo vệ lợi ích của mình.

Theo đánh giá của các chuyên gia, kế hoạch để Ukraine tự sản xuất tên lửa Patriot hiện đối mặt với hàng loạt rào cản gần như không thể vượt qua trong ngắn hạn.

Đến nay, chưa có nhà sản xuất nào được thông báo chính thức, chưa có khuôn khổ pháp lý, cũng chưa xác định địa điểm xây dựng nhà máy. Phần lớn các chuyên gia đều cho rằng, ngay cả khi được cấp phép, sáng kiến này cũng khó đáp ứng nhu cầu cấp bách của Ukraine và nhiều khả năng sẽ mắc kẹt trước những thách thức về công nghệ, chuỗi cung ứng và an ninh.