Trong những ngày đầu năm mới, không chỉ là những bộ váy áo thổ cẩm rực rỡ hay tiếng chiêng rộn rã, đồng bào Khơ Mú (bản Nậm Pù, xã Huổi Một, tỉnh Sơn La) còn mang đến Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam một di sản gắn với tập quán làm nương rẫy từ bao đời nay: nghi thức thu thóc cầu mùa bội thu. Những bó lúa vàng ươm, những động tác đập lúa, thu thóc, những lễ vật cúng trời đất, sự trang nghiêm của người thực hành nghi lễ,… tái hiện một cách sinh động nghi thức đặc sắc trong đời sống lao động và văn hóa của người Khơ Mú.
Đặc sắc một nghi thức
Trong tâm thức người Khơ Mú, vạn vật đều có linh hồn. Từ hòn đá, ngọn cỏ đến hạt thóc, củ khoai đều gắn bó mật thiết với đời sống sản xuất. Họ tin rằng, sau một năm dài nhọc nhằn lao động, khi lúa đã vàng rẫy, thóc đã đầy gùi, việc làm lễ tạ ơn trời đất là điều tất yếu.
Nghi thức thu thóc cầu mùa bội thu được chuẩn bị chu đáo, rất nhiều lễ vật được bà con mang từ vùng núi Tây Bắc xuống, như gửi theo ước nguyện cầu mong đất trời yên bình, mùa màng bội thu. Sự hiện diện của lá cờ Tổ quốc đỏ tươi được treo trang trọng phía trước bàn cúng ngoài trời và cả nơi bàn thờ trong nhà sàn, không chỉ là biểu tượng quốc gia mà còn là hiện thân của niềm tin và lòng biết ơn sâu sắc.
Nghi thức thu thóc cầu mùa bội thu được chuẩn bị chu đáo, rất nhiều lễ vật được bà con mang từ vùng núi Tây Bắc xuống.
Lễ vật được bày biện trên chiếc bàn tre đơn sơ nhưng vô cùng chỉn chu. Đó là một con lợn nặng chừng ba mươi cân, là thành quả của sự chăn nuôi kiên trì; là những loại rau củ tươi trên bản; là bát cơm nếp thơm hương mới; cùng với bánh kẹo, chè thuốc và rượu cần,... Tất cả đều là thành quả cho công sức của cả một năm dài lao động vất vả và sự tôn kính đối với thần linh, gửi hy vọng về một năm mới mưa thuận gió hòa, bồ thóc của mọi nhà đều không bao giờ vơi.
Thầy cúng bước ra trước mâm lễ với phong thái đĩnh đạc nhưng khiêm nhường. Ông thắp hương, thưa gửi với tổ tiên và các vị thần cai quản địa bàn về việc thu thóc đã hoàn tất. Lời khấn của thầy cúng vang lên chậm rãi, rõ ràng bằng tiếng dân tộc Khơ Mú trong khoảng mười lăm phút, gọi tên từng vị thần: Thần Trời, Thần Đất, Thần Núi, Thần Rừng cho đến Thần Lúa, hồn thiêng của hạt thóc. Lời khấn là lời tạ ơn sâu sắc vì sau một năm phát nương, gieo hạt, nhờ ơn thần linh mà lúa tốt thóc nhiều, gùi thóc của dân bản lại nặng trĩu vai.
Sau lời khấn tạ ơn, thầy cúng tiếp tục xin các thần linh phù hộ cho thóc phơi không bị ướt, thóc cất trong kho không bị mốc, không bị chuột chim phá hoại, để giữ được giống tốt cho mùa sau. Nếu trong năm qua dân bản có điều gì chưa đúng với phong tục, thầy cúng cũng thay mặt xin các thần rộng lòng tha thứ, hứa sẽ cùng nhau giữ rừng, giữ nước và chăm lo ruộng nương. Ngay khi lời khấn kết thúc, tiếng trống, tiếng chiêng rộn rã. Mọi người cùng nhau đập thóc, múa xòe vòng tròn, tạo nên một khung cảnh tưng bừng, thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng.
Sự hiện diện của lá cờ Tổ quốc đỏ tươi được treo trang trọng phía trước bàn cúng ngoài trời và cả nơi bàn thờ trong nhà sàn, không chỉ là biểu tượng quốc gia mà còn là hiện thân của niềm tin và lòng biết ơn sâu sắc.
Gìn giữ và lan tỏa di sản
Nghi thức thu thóc cầu mùa bội thu thể hiện lòng biết ơn của đồng bào dân tộc Khơ Mú đối với trời đất, thần linh, tổ tiên và cầu mong mưa thuận gió hòa, lúa ngô sinh trưởng tốt, mùa màng bội thu. Di sản này được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trong đồng bào người Khơ Mú.
Anh Quàng Văn Thơm, năm nay 34 tuổi, một người con của bản Nậm Pù, xã Huổi Một, tỉnh Sơn La, cũng là một trong những người trực tiếp tham gia vào nghi thức tổ chức tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam. Giữa không gian làng văn hóa, anh Quàng Văn Thơm không giấu nổi niềm vui khi được cùng bố mẹ và dân bản tái dựng lại nghi thức truyền thống này. Đối với anh, đây không đơn thuần là một buổi trình diễn mà là dịp để anh sống lại những ký ức tuổi thơ, khi còn là cậu bé lững chững theo chân cha mẹ lên nương làm rẫy.
Anh Thơm cảm thấy rất hào hứng vì qua buổi trình diễn này, văn hóa của người Khơ Mú có cơ hội được lan tỏa đến người dân dưới xuôi và du khách gần xa. Anh cười hiền, bày tỏ mong muốn mọi người hiểu hơn về cuộc sống với nhiều nét văn hoá đặc sắc của đồng bào mình, đồng thời gửi lời mời chân thành đến khách thập phương hãy một lần lên thăm bản Nậm Pù để tận mắt thấy vẻ đẹp của núi rừng và phong tục nơi đây.
Những bó lúa vàng ươm, những động tác đập lúa, thu thóc, những lễ vật cúng trời đất, sự trang nghiêm của người thực hành nghi lễ… tái hiện một cách sinh động nghi thức đặc sắc trong đời sống lao động và văn hóa của người Khơ Mú.
Không dừng lại ở nghi thức mang ý nghĩa tâm linh nằm trong phạm vi bản làng, lễ cầu mùa giờ đây đã trở thành một nhịp cầu văn hóa, đưa những giá trị truyền thống của người Khơ Mú đến gần hơn với cộng đồng, chia sẻ tới du khách muôn phương. Chị Lò Thị Học, 32 tuổi, một trong những người con của bản Nậm Pù, chia sẻ rằng bản thân cảm thấy rất vui và xúc động khi nghi thức thu thóc cầu mùa của dân tộc mình được tổ chức trang trọng tại đây. Với chị, mỗi hạt thóc tựa một hạt ngọc, và việc cầu mùa là để hy vọng cho những vụ vụ sau lúa ngô sẽ còn phát triển tốt hơn, dân bản thu hoạch được nhiều hơn, cuộc sống của dân bản theo đó cũng bớt phần vất vả. Chị Học tâm sự rằng mình rất mong muốn người dân ở dưới xuôi biết đến phong tục này nhiều hơn, để hiểu rằng đằng sau bát cơm dẻo thơm là cả một hành trình nhọc nhằn, từ đó thêm trân trọng và yêu quý những giá trị truyền thống vốn có.
Được tổ chức tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, nghi thức thu thóc cầu mùa bội thu thu hút đông đảo du khách tham quan, tìm hiểu. Nhiều người có cái nhìn sâu sắc hơn về đời sống tinh thần phong phú của đồng bào dân tộc Khơ Mú. Đây chính là cách tiếp cận chân thực nhất, giúp du khách thêm yêu và thêm hiểu về sự đa dạng trong văn hóa của các dân tộc anh em đang sinh sống trên dải đất hình chữ S. Sức hút từ nghi thức ấy đã chạm đến trái tim của cả những người trẻ tuổi.
Nghi thức thu thóc câu mùa bội thu chính là hiện than của lòng biết ơn của đồng bào dân tộc Khơ Mú đối với trời đất, thần linh, tổ tiên và cầu mong mưa thuận gió hòa, lúa ngô sinh trưởng tốt, mùa màng bội thu.