Tình thế cấp bách
Cắt điện luân phiên là một trong những giải pháp nhằm giảm áp lực lên lưới điện, song không thể giải quyết vấn đề một cách nhanh chóng. Tháng 2 vừa qua, Ngân hàng Thế giới (WB) cho biết chi phí dài hạn để khôi phục ngành năng lượng Ukraine ước tính vào khoảng 91 tỷ USD. Riêng trong năm nay, Ukraine cần khoảng 4,9 tỷ USD để tiến hành các công việc sửa chữa khẩn cấp.
Theo tổ chức phi chính phủ Global Energy Monitor, Kiev với 3 triệu dân sở hữu ba nhà máy nhiệt điện kết hợp (CHP), với tổng công suất phát điện khoảng 1,3 gigawatt.
Thị trưởng Vitali Klitschko trong tháng này cho biết năng lực phát điện của thành phố đã bị "phá hủy", bất chấp công tác sửa chữa được triển khai từ mùa Đông năm ngoái.
Bà Olena Pavlenko tại tổ chức tư vấn năng lượng DiXi Group nhận định: "Điện năng từ các nguồn phát điện phân tán sẽ không đủ đáp ứng nhu cầu. Chính quyền Kiev và Chính phủ vẫn còn một khoảng thời gian để sửa chữa các cơ sở này trước khi nhiệt độ hạ thấp. Tuy nhiên, nếu xảy ra một cuộc tấn công khác, tình hình sẽ lại tái diễn".
Trong khi đó, các nhà máy nhiệt điện quy mô lớn tại Kiev vốn đã “có tuổi”, hình thành từ thập niên 1970 và 1980 trong khi nguồn linh kiện thay thế để khắc phục hư hại hiện đang dần cạn kiệt. Công ty năng lượng DTEK hôm 1/10 chia sẻ rằng các nhà máy nhiệt điện của họ đã hứng chịu hơn 230 đợt tấn công kể từ khi xung đột bùng phát năm 2022.
Ông Vitalii Zaichenko, đại diện đơn vị vận hành lưới điện Ukrenergo, trong tuần trước đề cập rằng các cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo và thiết bị bay không người lái đã khiến công việc của nhân viên ngành năng lượng trở nên "khó khăn hơn đáng kể".
Việc nhanh chóng bố trí nguồn điện dự phòng là điều "cực kỳ khó khăn", trong khi mạng lưới của các công ty phân phối điện cũng đang trở thành mục tiêu tấn công.
Tình trạng thiếu điện ổn định đã khiến hệ thống tàu điện ngầm tại Kiev phải tạm ngừng hoạt động, đồng thời xuất hiện lo ngại rằng nguồn cung cấp nước cũng có thể bị ảnh hưởng. "Nếu thành phố mất điện thì nước cũng sẽ mất", ông Sergii Gorkutsenko tại Kyivvodokanal – đơn vị cung cấp nước chính cho Kiev - cho biết. Ông chia sẻ rằng, việc hạn chế nguồn điện thông qua các đợt cắt điện theo kế hoạch hoặc mất điện khẩn cấp sẽ ảnh hưởng đến khả năng bơm nước của Kyivvodokanal.
Cấp tập chuẩn bị cho mùa Đông đầy thách thức
Tổng thống Volodymyr Zelensky đã công khai chỉ trích thị trưởng Klitschko vì tiến độ lập kế hoạch ứng phó cho mùa Đông còn chậm trễ. Tuy nhiên, thị trưởng Klitschko khẳng định rằng các phương án dự phòng sẽ được triển khai, trong đó máy phát điện sẽ được cung cấp cho trường học và cơ sở y tế để duy trì hệ thống chiếu sáng, sưởi ấm và nước nóng.
Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đánh giá rằng trước thời điểm tháng 2/2022, Ukraine có công suất phát điện khoảng 38 GW. Tuy nhiên, gần 5 năm xung đột đã khiến con số này sụt giảm nghiêm trọng, dù công suất phát điện thực tế hiện nay vẫn chưa được xác định rõ ràng. Hiện tại, 3 nhà máy điện hạt nhân vẫn đang hoạt động của Ukraine cung cấp hơn 55% tổng sản lượng điện của cả nước.
Các cuộc tấn công từ phía Nga đã bộc lộ điểm yếu của hệ thống năng lượng tập trung cao độ tại Ukraine. IEA ước tính rằng trong giai đoạn 2022-2023, khoảng một nửa công suất phát điện của Ukraine đã bị chiếm giữ, hư hại hoặc phá hủy; đồng thời, một nửa số trạm biến áp quy mô lớn trong mạng lưới điện cũng tổn hại do tên lửa và thiết bị bay không người lái. Ngày 20/1, cuộc tấn công quy mô lớn khác của Nga nhắm vào cơ sở hạ tầng năng lượng đã khiến gần một nửa thủ đô Kiev rơi vào tình trạng mất điện và hệ thống sưởi.
Các cuộc tấn công như vậy phơi bày điểm yếu của mô hình năng lượng tập trung tại Ukraine, khi những cơ sở quy mô lớn, cố định trở thành những mục tiêu dễ bị đánh phá. Bởi vậy, phân tán hệ thống năng lượng đang trở thành giải pháp ngày càng quan trọng để bảo đảm khả năng duy trì hoạt động trước các cú sốc.
Việc phi tập trung hóa nguồn cung năng lượng thông qua sản xuất tại chỗ, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin, lưới điện siêu nhỏ và đồng phát nhiệt cùng điện đều đã được đề xuất nhằm tăng nguồn cung.
Năng lượng Mặt Trời cũng hồi sinh tại Ukraine. Hiệp hội Năng lượng Mặt Trời Ukraine ước tính khoảng 800 MW công suất điện Mặt Trời đã được lắp đặt trong năm 2024 và đạt 1,5 GW vào năm 2025. Các doanh nghiệp và hộ gia đình đang lắp đặt hệ thống điện Mặt Trời nhằm giảm phụ thuộc vào lưới điện quốc gia. Do đó, điện Mặt Trời phân tán đã trở thành một phần quan trọng trong an ninh năng lượng của Ukraine giữa thời chiến.
IEA ước tính rằng từ nay đến năm 2030, Ukraine cần bổ sung khoảng 4 GW công suất điện Mặt Trời phân tán mỗi năm để xây dựng hệ thống điện phi tập trung và an toàn hơn, đồng thời đáp ứng các mục tiêu quốc gia về năng lượng và khí hậu. Ngoài ra, đến năm 2030, Ukraine cũng cần thêm 5,6 GW công suất lưu trữ năng lượng bằng pin.
Kinh nghiệm của Ukraine mang đến một bài học rộng lớn hơn về địa chính trị của năng lượng sạch: các quốc gia không chỉ cần nguồn cung nhiên liệu an toàn và lưới điện tin cậy, mà còn cần tiếp cận được các thiết bị phục vụ việc sản xuất và lưu trữ điện tại chỗ.
