Hai nhận định tưởng như trái ngược được Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen đưa ra ngay đầu Thông điệp Liên minh năm 2026 tại Nghị viện châu Âu ở Strasbourg (Pháp) ngày 16/9 đã phần nào khái quát tâm thế của Liên minh châu Âu (EU) trước một thế giới đang biến động nhanh chóng.
“Tự chủ” hay “độc lập” là tư tưởng xuyên suốt thông điệp năm nay. Tự chủ về kinh tế để duy trì sức cạnh tranh; năng lượng để giảm lệ thuộc bên ngoài; công nghệ để không đứng ngoài cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI); nguyên liệu chiến lược để bảo vệ công nghiệp; và quốc phòng, a
n ninh để ứng phó với những rủi ro ngày càng hiện hữu. Tuy nhiên, đây không phải là một châu Âu khép mình, mà là giảm những phụ thuộc mang tính rủi ro, đồng thời mở rộng mạng lưới đối tác để tăng dư địa hành động.
Điểm đáng chú ý là khái niệm tự chủ không còn chỉ nằm trong địa hạt địa chính trị mà được gắn với những vấn đề rất cụ thể của nền kinh tế. Trong cách nhìn của EC, tự chủ trước hết phải bắt đầu từ năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Khi tỷ lệ thất nghiệp của EU đang gần mức thấp lịch sử, giá năng lượng và chi phí tín dụng cao vẫn gây sức ép đối với người dân và doanh nghiệp. EC vì thế thúc đẩy hoàn thiện thị trường chung, đẩy nhanh cấp phép, giảm gánh nặng hành chính, huy động nguồn tiết kiệm cho đầu tư và tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển trên quy mô toàn châu lục. 12 đề xuất sửa đổi tổng hợp (omnibus) được cho là có thể giúp giảm gần 17 tỷ euro chi phí hành chính mỗi năm. Đằng sau những biện pháp tưởng như mang tính kỹ thuật ấy là một vấn đề lớn hơn. Trong bối cảnh Mỹ, Trung Quốc và nhiều nền kinh tế lớn đẩy mạnh chính sách công nghiệp, thì khả năng tiếp cận vốn, giá năng lượng, tốc độ cấp phép hay quy mô thị trường ngày càng quyết định dòng vốn, công nghệ và năng lực sản xuất sẽ tập trung ở đâu. Hoàn thiện thị trường chung, vì thế, không chỉ nhằm tháo gỡ những rào cản giữa 27 nền kinh tế, mà còn là cách EU biến quy mô của mình thành sức mạnh cạnh tranh.
Năng lượng là một trụ cột khác. Sau cú sốc nguồn cung khí đốt từ Nga năm 2022, EU đã đa dạng hóa nguồn cung và tăng đầu tư vào năng lượng nội khối. Tuy nhiên, những biến động mới tại Trung Đông tiếp tục cho thấy mức độ phụ thuộc của nền kinh tế châu Âu vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu. EC đặt mục tiêu tăng gấp đôi tỷ trọng điện vào năm 2040, qua đó có thể giảm khoảng 260 tỷ euro mỗi năm trong hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch.
Vì vậy, năng lượng tái tạo, điện hạt nhân, khí sinh học và điện khí hóa không chỉ phục vụ mục tiêu khí hậu, mà ngày càng được nhìn nhận như công cụ của chính sách công nghiệp và an ninh kinh tế.
Với Trung Quốc, bài toán tự chủ thể hiện rõ qua thương mại và nguyên liệu chiến lược. Bà von der Leyen cho biết thâm hụt thương mại của EU với Trung Quốc hiện tương đương khoảng 1 tỷ euro mỗi ngày. Brussels vẫn chủ trương đối thoại để tái cân bằng quan hệ thương mại, đồng thời sẵn sàng sử dụng các công cụ hiện có khi cần thiết. EU cũng phụ thuộc hơn 80% vào Trung Quốc đối với nhiều loại nguyên liệu thô quan trọng và tới 90% đối với một số loại đất hiếm. EC dự kiến xây dựng cơ chế mới về nguyên liệu thô quan trọng nhằm đa dạng hóa nguồn cung và xây dựng dự trữ cho các ngành từ xe điện, bán dẫn, pin, công nghệ sạch đến quốc phòng.
Chủ tịch EC Ursula von der Leyen phát biểu tại cuộc họp báo ở Brussels, Bỉ. Ảnh: THX/TTXVN phát
AI là một mặt trận mới của tự chủ. Chủ tịch EC gọi AI là “điểm bước ngoặt thứ hai của thời đại”, nhấn mạnh vai trò ngày càng lớn của công nghệ này đối với kinh tế và an ninh. EU muốn khai thác AI để nâng năng suất, đồng thời tăng năng lực công nghệ và kiểm soát những rủi ro mới. Hợp tác với Canada và Anh về đánh giá, kiểm chứng, cảnh báo sớm và an toàn AI là một phần trong hướng đi này.
Nếu kinh tế, năng lượng, nguyên liệu và công nghệ tạo nền tảng cho tự chủ, thì quốc phòng - an ninh là nơi tư duy này được thể hiện trực tiếp nhất. Xung đột Ukraine cùng các vụ tấn công mạng, phá hoại và xâm nhập bằng thiết bị bay không người lái đặt ra yêu cầu EU phải phản ứng nhanh hơn.
Bà von der Leyen đề xuất xây dựng “Nghị định thư an ninh khẩn cấp”, theo hướng một cơ chế tham vấn tương tự Điều 4 của NATO, cùng ý tưởng về một Hội đồng An ninh châu Âu với sự tham gia của Anh, Canada, Na Uy và Ukraine. EC cũng dự kiến thiết lập công cụ mới về các năng lực chiến lược, tập trung vào phòng không, phòng thủ tên lửa, vận tải chiến lược, không gian và an ninh mạng, đồng thời bảo đảm tính tương thích với NATO.
Tuy nhiên, tự chủ không đồng nghĩa với tự cô lập. Sự hiện diện của Thủ tướng Canada Mark Carney tại Strasbourg cho thấy một hướng đi khác: mở rộng các mạng lưới hợp tác. Bà von der Leyen đề xuất đưa quan hệ EU - Canada vượt ra ngoài CETA, hướng tới một “Liên minh vì tương lai” trong các lĩnh vực công nghệ, quốc phòng, Bắc Cực, năng lượng, khoáng sản quan trọng, pin, AI, lượng tử và an ninh mạng, thậm chí nghiên cứu một hình thức “thành viên liên kết” của EU.
Khoảng cách từ tham vọng đến khả năng thực hiện vẫn là bài toán lớn. Các kế hoạch về quốc phòng, năng lượng, AI, công nghiệp và thị trường vốn đều đòi hỏi nguồn lực đáng kể, trong khi 27 nước thành viên có những lợi ích và ưu tiên không phải lúc nào cũng đồng nhất. Bởi vậy, phép thử của Thông điệp Liên minh 2026 sẽ nằm ở khả năng biến các sáng kiến thành năng lực hành động chung. Nếu được triển khai ở quy mô đủ lớn, các kế hoạch này có thể giúp EU giảm phụ thuộc và tăng khả năng tự quyết. Ngược lại, “tự chủ” có nguy cơ vẫn chủ yếu là một mục tiêu chính trị nếu tiếp tục bị chia cắt bởi ranh giới quốc gia.
Năm 2027, EU sẽ kỷ niệm 70 năm Hiệp ước Rome. Bà von der Leyen đề xuất tổ chức một “Hội nghị châu Âu” mới nhằm xây dựng tầm nhìn cho thế hệ tiếp theo. Bảy thập niên trước, hội nhập là câu trả lời của châu Âu trước chiến tranh và chia rẽ. Đến năm 2026, bài toán đã khác: làm thế nào để một châu Âu được xây dựng trên sức mạnh của hợp tác có thể duy trì sức cạnh tranh, bảo vệ lợi ích và giữ khả năng tự quyết trong một thế giới ngày càng bất định.
Thông điệp từ Strasbourg cho thấy hướng đi EC muốn thúc đẩy: một châu Âu mở cửa nhưng bớt lệ thuộc, hợp tác nhưng có khả năng tự bảo vệ, tiếp tục hội nhập nhưng đủ sức hành động khi môi trường bên ngoài thay đổi. Thách thức lớn nhất giờ đây là biến khát vọng tự chủ thành năng lực thực tế của cả liên minh.
