Theo truyền thông châu Âu, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen ngày 16/9 trình bày Thông điệp Liên minh châu Âu kéo dài khoảng một giờ tại Strasbourg (Pháp), trong bối cảnh khu vực phải đối mặt với hàng loạt thách thức về an ninh, khí hậu, công nghệ và di cư.
Mở đầu bằng câu văn nổi tiếng của nhà văn Charles Dickens, bà von der Leyen cho rằng châu Âu đang trải qua những thay đổi sâu sắc, song một EU mạnh hơn và độc lập hơn cũng dần hình thành. Bài phát biểu tập trung vào 5 vấn đề đáng chú ý sau:
Đề xuất quy chế thành viên liên kết cho Canada
Điểm gây chú ý nhất là đề xuất xây dựng quy chế thành viên liên kết dành riêng cho Canada, qua đó đưa quan hệ giữa nước này và EU lên mức cao nhất có thể.
Phát biểu trước Thủ tướng Canada Mark Carney, khách mời danh dự tại sự kiện, bà von der Leyen đề xuất hình thành một liên minh hướng tới tương lai. Hai bên sẽ tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực như an ninh kinh tế, sản xuất thông minh, công nghệ tiên tiến, quốc phòng, năng lượng, khoáng sản thiết yếu, pin và Bắc Cực.
Tuy nhiên, Chủ tịch Ủy ban châu Âu không giải thích quy chế thành viên liên kết sẽ được triển khai như thế nào hoặc có thể được đưa vào khuôn khổ các hiệp ước hiện hành của EU hay không. Một đề xuất tương tự dành cho Ukraine trước đây cũng nhanh chóng vấp phải phản ứng từ một số nước thành viên.
Khảo sát của Abacus Data cho thấy 49% người Canada ủng hộ gia nhập EU, trong khi 30% phản đối và 21% chưa quyết định. Kết quả này được cho là phản ánh tác động từ các mức thuế của Tổng thống Mỹ Donald Trump và những tuyên bố muốn sáp nhập Canada.
Tăng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu
Bà von der Leyen mô tả những tháng nắng nóng năm 2026 là giai đoạn phơi bày rõ tác động của biến đổi khí hậu, với cháy rừng, băng tan, thiếu nước, mất mùa và nhiệt độ cực đoan xảy ra trên khắp châu Âu.
Theo số liệu được Chủ tịch Ủy ban châu Âu đưa ra, khoảng 660.000 héc-ta đất đã bị thiêu rụi, 12 triệu tấn nông sản bị thiệt hại và hơn 35.000 người tử vong do các đợt nắng nóng. Châu Âu hiện ấm lên với tốc độ gấp đôi mức trung bình toàn cầu.
EU dự kiến xây dựng Kế hoạch ứng phó nắng nóng châu Âu, tập trung vào cảnh báo sớm, nâng cao năng lực y tế, giúp đô thị thích ứng với nắng nóng, các biện pháp làm mát và bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương. Một khuôn khổ tăng khả năng chống chịu khí hậu cũng sẽ được công bố vào tháng tới, trong đó xác định 100 khu vực dễ bị tổn thương nhất của khối.
Ủy ban châu Âu đồng thời đề xuất thành lập Liên minh Bảo hiểm Khí hậu, trong bối cảnh mới chỉ khoảng 25% thiệt hại do thảm họa tại châu Âu được bảo hiểm tư nhân chi trả. Các sáng kiến khác gồm chống thất thoát nước và xây dựng lực lượng chữa cháy chung của châu Âu.
Cơ chế đối phó các cuộc tấn công hỗn hợp
Trước sự gia tăng của các vụ tấn công mạng, phá hoại, phóng hỏa và xâm nhập bằng thiết bị bay không người lái, bà von der Leyen đề xuất một cơ chế tham vấn được xây dựng theo Điều 4 của NATO.
Khi một quốc gia thành viên bị tấn công hỗn hợp, cơ chế này sẽ cho phép EU nhanh chóng tổ chức tham vấn chính trị, phối hợp phản ứng và ngăn tình hình tiếp tục leo thang.
Bà von der Leyen cũng đề xuất thành lập Hội đồng An ninh châu Âu, quy tụ lãnh đạo Ukraine, Anh, Na Uy, Canada và các đối tác dân chủ khác. Tuy nhiên, cách thức vận hành chưa được làm rõ, trong khi chức năng của cơ quan này có nguy cơ chồng chéo với NATO, Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE) và Liên minh Tự nguyện.
Siết quy định bảo vệ trẻ em và kiểm soát AI
Trong lĩnh vực công nghệ, Chủ tịch Ủy ban châu Âu công bố dự luật EU Kids Act, theo đó cấm trẻ dưới 13 tuổi sử dụng mạng xã hội và áp đặt hạn chế đối với người dưới 15 tuổi.
Trách nhiệm chứng minh dịch vụ an toàn sẽ thuộc về các nền tảng công nghệ. Doanh nghiệp cũng phải thiết lập chế độ bảo vệ người dùng theo mặc định, hạn chế các tính năng gây nghiện, nội dung cực đoan và việc sử dụng hình ảnh trẻ em để tạo nội dung tình dục bằng AI.
Đối với AI, bà von der Leyen kêu gọi theo dõi chặt sự phát triển của các mô hình tiên tiến nhất và xây dựng những biện pháp bảo vệ cần thiết. Ủy ban châu Âu sẽ thảo luận với các phòng thí nghiệm AI hàng đầu cùng những đối tác như Anh và Canada về đánh giá mô hình, xác minh, cảnh báo sớm và an ninh AI.
Bài học từ cuộc khủng hoảng Ceuta
Cuộc khủng hoảng tại Ceuta hồi cuối tháng 7, khi khoảng 82.000 người di cư bất thường từ Maroc tràn vào vùng lãnh thổ Tây Ban Nha, cũng chiếm phần quan trọng trong bài phát biểu.
Bà von der Leyen nhấn mạnh biên giới Ceuta chính là biên giới của châu Âu, đồng thời kêu gọi 27 nước thành viên cùng chia sẻ trách nhiệm và thực thi đầy đủ Hiệp ước Di cư.
Ủy ban châu Âu dự kiến đề xuất khuôn khổ khẩn cấp để xử lý những đợt người di cư ồ ạt, đặc biệt khi các làn sóng di cư bị cố tình tạo ra và sử dụng như một công cụ gây sức ép. Cơ chế chỉ được kích hoạt theo các tiêu chí nghiêm ngặt và cho phép tạm thời điều chỉnh một số thủ tục thông thường.
Biện pháp này có thể mở đường cho việc đình chỉ quyền xin tị nạn trong một số trường hợp, dù đây vẫn là vấn đề gây tranh cãi. Bà von der Leyen nhấn mạnh EU sẽ tiếp tục tuân thủ các giá trị và quyền cơ bản, nhưng không nhân nhượng trong nhiệm vụ bảo vệ biên giới.
Các đề xuất trong Thông điệp Liên minh 2026 cho thấy EU đang tìm cách củng cố quyền tự chủ, tăng năng lực ứng phó chung và mở rộng quan hệ với các đối tác cùng quan điểm trong bối cảnh những sức ép về an ninh, khí hậu, công nghệ và di cư ngày càng đan xen.
