Khi những hình ảnh đầu tiên về dòng nước dữ cuốn qua thung lũng sông Trishuli của Nepal xuất hiện ngày 26/8, một số nhà băng hà học hàng đầu khu vực đang họp tại tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc, để thảo luận về những khoảng trống trong giám sát các hiểm họa băng tuyết.
“Đó thực sự là một cú sốc. Tôi nghĩ không ai đã làm việc trong lĩnh vực khoa học băng quyển nhiều thập kỷ có thể hình dung thảm họa sẽ xảy ra với quy mô như vậy”, Dibas Shrestha, chuyên gia tại Đại học Tribhuvan, nói.
Theo CNA, tính đến ngày 12/9, thảm họa khiến 1.386 người thiệt mạng và 5.130 người mất tích.
Himalaya nóng lên, hiểm họa chồng lấn
Hindu Kush Himalaya, hệ thống núi dài khoảng 3.500 km trải qua tám quốc gia, đang biến đổi nhanh chóng do khí hậu ấm lên. Khu vực được mệnh danh là “Cực thứ ba” vì sở hữu lượng tuyết và băng lớn nhất thế giới ngoài hai vùng cực.
Nhiệt độ tại đây tăng khoảng gấp đôi mức trung bình toàn cầu, đồng thời tác động tới sông băng, tuyết, băng vĩnh cửu và các sườn núi. Những biến đổi diễn ra đồng thời có thể tạo ra các chuỗi hiểm họa khó dự báo, từ sạt lở, lũ quét đến sự sụp đổ của sông băng.
Trong vụ việc ngày 26/8, một khối đá nền cùng lớp băng phía trên đã tách khỏi núi Langtang-Lirung ở độ cao khoảng 5.200 m và lao xuống hơn 2 km. Khối vật chất sau đó tràn vào sông Lhende Khola ở Tây Tạng, tạo thành một hồ nước lớn trong thời gian ngắn trước khi hồ vỡ, đẩy dòng lũ cùng đá và bùn xuống hạ lưu hơn 100 km.
Các nhà khoa học cho rằng sự cố có thể liên quan đến sự kết hợp giữa quá trình địa chất kéo dài và nhiệt độ gia tăng. Khi băng và tuyết rút, nhiều lớp đá bị phơi ra trước nhiệt độ cao, trong khi băng vĩnh cửu tan chảy làm suy yếu cấu trúc sườn núi.
Tìm kim đáy bể
Giới khoa học từ lâu đã theo dõi những hồ băng lớn có nguy cơ vỡ gây lũ đột ngột. Tuy nhiên, thảm họa ở Nepal cho thấy các nguy cơ khó quan sát hơn như sông băng treo, sườn đá mất ổn định và băng vĩnh cửu tan cũng cần được chú ý.
Hindu Kush Himalaya có khoảng 54.000 sông băng, khiến việc xác định chính xác khu vực có nguy cơ trở thành một bài toán khổng lồ. Simon Allen, nhà địa chất học tại các Đại học Geneva và Zurich, ví đây là vấn đề “tìm kim đáy bể”.
Phân tích sau thảm họa cho thấy khu vực xảy ra sự cố đã bắt đầu dịch chuyển từ năm 2018 và tốc độ chuyển động tăng trong những tuần trước thảm họa. Nhưng rất khó để các nhà chức trách biết trước sườn núi nào cần được giám sát giữa một khu vực rộng lớn như Himalaya.
Vệ tinh hiện có thể quan sát gần như mọi sông băng, song việc giám sát theo thời gian thực vẫn gặp hạn chế về dữ liệu, độ phân giải và kinh phí. Công nghệ tự động phát hiện những chuyển động nhỏ trên núi đang được phát triển nhưng chưa đủ khả năng triển khai trên quy mô toàn khu vực.
Bài toán phát triển trong khí hậu mới
Gần 2 tỷ người phụ thuộc vào các hệ thống sông bắt nguồn từ vùng Hindu Kush Himalaya, trong đó có sông Hằng, Brahmaputra, Indus, Mekong và Dương Tử. Khi băng và tuyết thay đổi, nguồn nước của một phần lớn châu Á cũng đứng trước sự bất ổn ngày càng lớn.
Trong khi đó, du lịch, thủy điện và cơ sở hạ tầng đang mở rộng vào các khu vực núi cao, làm số người có nguy cơ chịu tác động tăng lên. Nepal cũng khó rút khỏi những khu vực này bởi địa hình hạn chế không gian xây dựng và nền kinh tế phụ thuộc đáng kể vào thủy điện.
Giới chuyên gia cho rằng các chính phủ cần chuyển trọng tâm từ điều tra sau thảm họa sang đánh giá và cảnh báo nguy cơ trước thảm họa, tăng cường chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới và đầu tư vào công nghệ giám sát độ phân giải cao.
Nepal ước tính cần khoảng 4,8 tỷ USD để tái thiết sau thảm họa và đang kêu gọi hỗ trợ tài chính khí hậu quốc tế.
Các nhà khoa học cảnh báo công nghệ và công tác chuẩn bị có thể giảm thiệt hại nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ tại vùng núi Himalaya. Hạn chế mức nóng lên toàn cầu vẫn là giải pháp căn bản để làm chậm những biến đổi đang diễn ra.
Chuyên gia cho rằng cách duy nhất là thích nghi và chuẩn bị tốt hơn vì không nơi nào ở vùng núi cao thực sự an toàn.
