Trongnăm 2013, thách thức trực tiếp và lớn nhất đối với Tổ chức Thương mại Thế giới(WTO) là liệu có thể tổ chức thành công Hội nghị Bộ trưởng Thương mại lần thứ 9(MC9) mà sẽ diễn ra trong tuần đầu tiên của tháng 12 tại Bali, Indonesia. Đây chínhlà cơ hội để các nước thành viên đưa ra những giải pháp đầu tiên nhằm cứu"hệ thống rất có giá trị" và nhanh chóng thổi luồng sinh khí mới vàocác cuộc đàm phán về thương mại toàn cầu đang bị đình trệ hiện nay.
Đạisứ Nguyễn Trung Thành, Trưởng phái đoàn thường trực của Việt Nam bên cạnh Liênhợp quốc, WTO và các tổ chức quốc tế khác tại Geneva cho biết: Vòng đàmphán Doha tại hội nghị thượng đỉnh ở Qatar năm 2001, với mục tiêu đạt được mộtthỏa thuận về mở cửa thị trường, dỡ bỏ các rào cản thương mại và giúp các nướcnghèo có thể được hưởng lợi từ thương mại toàn cầu. Nhìn lại mười mấy năm qua, chươngtrình nghị sự phát triển Doha với trọng tâm gói gọn trong hai từ "pháttriển" mà các hội nghị bộ trưởng trước đó chỉ đạt kết quả rất thấp hoặckhông đạt được kết quả. Hiện tại, nền kinh tế toàn cầu vẫn chưa ra khỏi khủnghoảng, thách thức đối với hệ thống thậm chí còn lớn và phức tạp hơn nhiều.Những thách thức này ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và vị thế của hệ thốngthương mại toàn cầu trong nền kinh tế và thương mại thế giới trong nhiều thậpkỷ tới. Chính vì vậy, Hội nghị Bali tới đây nếu thành công sẽ góp phần cứu vãnkhông chỉ đối với vòng đàm phán Doha mà còn cứu vãn chính giá trị tồn tại củaWTO trong thời gian tới.
TheoĐại sứ Nguyễn Trung Thành, hiện có thể thấy ba kịch bản: Thứ nhất là kịch bảnHội nghị MC 9 thành công ngoạn mục, tạo bước đột phá khẩu, hoàn tất vòng đàmphán Doha. Nhưng có lẽ đến thời điểm hiện nay, kịch bản này chắc chắn là khôngtưởng. Kịch bản thứ hai là rơi vào vết xe đổ như các hội nghị cấp bộ trưởngtrước đó. Nói cách khác, đó là thất bại. Tại khoảnh khắc gần cuối tháng 11 này,với quyết tâm chính trị cao khi mà các cuộc đàm phán tại Geneva đã nâng hẳn lêncấp Đại sứ, Trưởng các cơ quan đại diện, mà những kết quả đạt được vẫn chưatriệt để. Điều đó cho thấy vẫn có một chân nào đó có thể trượt vào kịch bảnkhông thành công. Còn kịch bản thứ ba là khả năng Hội nghị Bali đạt kết quảthành công hạn chế.
Trongbối cảnh lần đầu tiên kể từ khi được thành lập, WTO được lãnh đạo bởi mộtchuyên gia thuộc nền kinh tế đang trỗi dậy - Đại sứ Brazil Roberto Azevedo.Việc đắc cử của tân Tổng Giám đốc WTO Roberto Azevedo với sự ủng hộ rất cao saukhi qua nhiều vòng lựa chọn khắc nghiệt đã làm lóe lên một niềm hy vọng mới. Làngười dày dạn kinh nghiệm về hệ thống thương mại đa phương, ông Roberto Azevedođang khéo léo lôi kéo sự đồng thuận, nhất là sự ủng hộ giữa các thành viên chủchốt (Mỹ, EU, Ấn Độ, Trung Quốc) để khởi động lại Vòng đàm phán Doha và làmsống dậy quyết tâm đàm phán đa phương hiệu quả. Cả các nước phát triển và đangphát triển đều mong muốn tân Tổng giám đốc WTO sẽ góp phần làm thay đổi cáchthức vận hành của WTO, nhất là sự tham gia có trách nhiệm dẫn dắt, tích cực hơncủa các nền kinh tế lớn đang phát triển mới nổi, trong đó có Brazil.
Đạisứ Nguyễn Trung Thành cho biết hiện tại ý chí quyết tâm chính trị rất cao, ngaycả những nước từng được cho là lực cản của quá trình đàm phán cũng đã dấn thânvới mong muốn góp phần đạt được một kết quả nào đó. Lúc này đây, khi hệ thốngđang ở vào một giai đoạn thách thức sống còn thì mọi thành công hạn chế lại cógiá trị tiếp sức cho những chặng đường tiếp theo. Nhận thức chung là phải vựcdậy vòng đàm phán Doha, cứu vãn uy tín của hệ thống thương mại toàn cầu. Đó làý chí chính trị, nhưng từ ý chí chính trị để chuyển dịch thành kết quả thì lạilà sự cọ xát của những lợi ích và đôi khi tưởng chừng khó dung hòa giữa cácnước phát triển và các nước đang phát triển, cũng như các nước kém phát triển,mà trọng tâm xuyên suốt của vòng Doha lại là phát triển. Mọi kết quả đạt đượcđều phải thể hiện liệu có tính toàn diện, cân bằng và đảm bảo được trọng tâm vàyêu cầu xuyên suốt là phát triển hay không. Để biến ý chí chính trị thành giảipháp nhất định nào đó khi tay đang chạm vào cửa của một gói Bali, các đại sứtại Geneva đang chứng tỏ là những nhà thương thuyết quốc tế lão luyện, năngđộng với không ít ‘mẹo’. Những đêm đàm phán kéo dài tới gần sáng, những câu chữtrở nên múa lượn tới mức ai cũng cảm thấy chấp nhận được kể cả khi kết quả thựcchất lại chưa thực sự triệt để. Tất nhiên nếu không được cái tốt nhất thì đànhtạm hài lòng với cái nửa vời vì dù sao nó vẫn để ngỏ cửa sổ cơ hội cho những nỗlực quyết liệt hơn nữa nhằm cứu vãn chính tổ chức thương mại toàn cầu đang ởkhúc ngoặt đầy cam go này. Vẫn có lý do để hy vọng bởi ngay cả các nền kinh tếlớn mạnh nhất vẫn cần một hệ thống thương mại toàn cầu hữu hiệu và đổi mới đểđáp ứng yêu cầu của phát triển bền vững trong nhiều thập kỷ tới.
Điềucần thiết là Hội nghị Bali phải khác với một số hội nghị bộ trưởng gần đây màkết quả gần như không có. Dù là cánh én nhỏ thôi cũng cần thiết hơn bao giờ đểbáo hiệu mùa Xuân mới, hay ít ra cũng giảm bớt sự ảm đạm hơn, tạo ra sức sống mớiđủ để vực dậy hệ thống này. Không thể quá bi quan mà cho rằng hệ thống này đãhết tác dụng, cho dù WTO có thể không tạo ra những thỏa thuận mới, cuộc chơimới, nhưng những vấn để đảm bảo cho việc thực thi các cam kết và xử lý cáctranh chấp vẫn còn nguyên giá trị. Nhưng điều đáng tiếc là đáng ra WTO phải làsân chơi chính, phải là nơi đóng góp, tạo ra những cơ hội lớn cho kinh tế thếgiới phục hồi. Có rất nhiều thứ đang diễn ra bên ngoài như là đàm phán Đối tácXuyên Thái Bình Dương (TPP), Hiệp định đối tác thương mại và đầu tư xuyên ĐạiTây Dương (TTIP) giữa Mỹ và châu Âu. Chỉ cần cộng TPP và TTIP đã chiếm phần lớntỷ trọng thương mại toàn cầu.
Đạisứ Nguyễn Trung Thành nhấn mạnh: Điểm cần chú ý hơn là bản chất và diện đề cậpcủa các thỏa thuận mới này lại rất rộng không chỉ có lĩnh vực thương mại mà cònbao gồm cả lĩnh vực đầu tư, môi trường, các tiêu chuẩn và vấn đề liên quan đếnlao động . Khi đàm phán đa phương toàn cầu không đảm bảo được lợi ích thì mộtđòi hỏi tự nhiên và tất yếu là phải có một cuộc chơi nào đó, ở đâu đó của nhữngnước có cùng lợi ích hoặc tương đồng lợi ích với nhau để thúc đẩy phát triển màkhông trái với các nguyên tắc của WTO. Việt Nam cũng tham gia trong những cuộcchơi đó với mong muốn thành công mà Việt Nam là một phần của giải pháp thànhcông đó. Việt Nam muốn nó trở thành những đóng góp tích cực trở lại cho hệthống chung toàn cầu này. Nhưng dù sao khi nhìn từ trong nhìn ra, mặc dù nhữngsự phát triển bên ngoài là tốt và tích cực, nhưng nó cũng vẫn bị xem là nhữngthách thức, đòi hỏi hệ thống thương mại toàn cầu phải đổi mới, phải thích ứng,phải là những giải pháp cho những vấn đề của tương lai.
TạiMC 9 dù thành công hay không thì vẫn còn một câu hỏi rất lớn cho các bộ trưởnglà làm gì sau Hội nghị Bali. Làm thế nào để duy trì và phát triển hệ thống đaphương này. Nhìn vào lợi ích của Việt Nam và các nước trong ASEAN, là những nềnkinh tế trung và nhỏ thì lợi ích sát sườn là mong muốn tích cực cho hệ thống. Bên cạnh đó, một nướcViệt Nam phát triển bền vững, một ASEAN liên kết năng động trong một hệ thống thươngmại toàn cầu tốt đẹp, tiến kịp với thời đại thì đó là kịch bản tuyệt vời cholợi ích của Việt Nam. Việt Nam cũng rất năng động khi kết hợp nhiều phươngcách, có nhiều sân và cuộc chơi khác nhau, thể hiện năng lực trí tuệ và tầmnhìn Việt Nam. Năng lực và trí tuệ phải trở thành hành động hiệu quả, thực thicó hiệu quả nhằm thiết thực thúc đẩy và bảo vệ lợi ích Việt Nam, đồng thời đónggóp vào hệ thống chung với tư cách là thành viên tích cực, chủ động và có tráchnhiệm trong WTO.
TốUyên
