Tỉnh Cao Bằng đang xây dựng và triển khai Đề án phát triển cây thạch đen giai đoạn 2026 - 2030, với mục tiêu đưa thạch đen trở thành cây trồng hàng hóa chủ lực, trong đó có mở rộng diện tích trồng cây thạch đen ở các vùng có điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp.
Tại xóm Nà Pò, xã Canh Tân, những ngày này, người dân đang phấn khởi thu hoạch thạch đen, những cây thạch đen dài được cắt và phơi khô, chuẩn bị cho khâu sơ chế. Bà Triệu Thị Ngân (xóm Nà Po, xã Canh Tân) chia sẻ, trước đây gia đình bà chủ yếu trồng ngô, sắn, thu nhập bấp bênh. Từ khi chuyển sang trồng thạch đen, mỗi vụ có thể thu 30 triệu đồng/ha, đời sống ổn định hơn.
Tuy nhiên, khi nói đến việc mở rộng quy mô trồng cây thạch đen, nhiều hộ vẫn trăn trở. Anh Nông Văn Huân (xã Đông Khê) có hơn 5.000 m2 đất trồng cây thạch đen, bình quân 1 năm thu khoảng 3 tấn cây thạch khô, bán được hơn 100 triệu đồng cho biết:
Thạch đen trồng và chăm sóc dễ hơn các cây trồng khác, giá trị kinh tế lại cao hơn cây ngô, lúa, vì vậy người dân nơi đây trồng nhiều. Nhưng theo quan sát của anh, lúc được mùa thì lại lo mất giá, nhiều khi thương lái ép giá, không bán cũng khó vì không có nơi bảo quản, chế biến.
Năm 2026, toàn tỉnh có gần 700 ha thạch đen, sản lượng gần 3.500 tấn. Cây thạch đen được trồng nhiều ở các xã Minh Khai, Canh Tân, Kim Đồng, Đông Khê, Đức Long... Không chỉ dừng lại ở tiêu thụ trong nước, khoảng 70% sản lượng thạch đen của tỉnh đã được xuất khẩu, chủ yếu sang thị trường Trung Quốc. Một số sản phẩm đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao, có bao bì, nhãn mác, từng bước tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.
Dù tiềm năng lớn, nhưng thực tế phát triển cây thạch đen ở tỉnh vẫn còn không ít hạn chế. Hiện nay, sản xuất vẫn mang tính nhỏ lẻ, phân tán. Nông dân chủ yếu canh tác theo kinh nghiệm, chưa có quy trình kỹ thuật thống nhất. Chất lượng giống chưa đồng đều, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm.
Cùng với đó, liên kết giữa nông dân với hợp tác xã và doanh nghiệp còn lỏng lẻo. Dù đã hình thành một số tổ hợp tác, hợp tác xã, nhưng quy mô còn nhỏ, chưa đủ sức dẫn dắt chuỗi giá trị. Hợp đồng bao tiêu chưa ổn định, khiến đầu ra sản phẩm phụ thuộc nhiều vào thương lái. Phần lớn sản phẩm vẫn tiêu thụ ở dạng thô hoặc sơ chế, giá trị gia tăng thấp. Các sản phẩm chế biến sâu như bột thạch, thạch đóng gói hay đồ uống từ thạch đen còn rất hạn chế.
Bà Nông Thị Hằng, một cơ sở chế biến Thạch đen ở xã Đông Khê chia sẻ: Hiện nay, cơ bản các cơ sở chế biến thạch đen vẫn theo phương pháp thủ công và cũng chỉ chế biến được thành món thạch ăn giải khát, tráng miệng, chưa chế biến được thành nhiều thành phẩm khác. Chúng tôi cũng muốn đầu tư dây chuyền chế biến sâu, nhưng vốn lớn, thị trường chưa ổn định nên còn e ngại.
Trước thực trạng trên, tỉnh Cao Bằng đã xây dựng và triển khai Đề án phát triển cây thạch đen giai đoạn 2026 - 2030, với mục tiêu đưa thạch đen trở thành cây trồng hàng hóa chủ lực. Theo đó, đến năm 2030, diện tích trồng thạch đen toàn tỉnh dự kiến đạt 1.000 ha, tập trung tại các xã trọng điểm như: Minh Khai, Canh Tân, Kim Đồng, Đông Khê, Đức Long, Phục Hòa và mở rộng ra các địa phương có điều kiện tương đồng.
Một trong những giải pháp quan trọng là quy hoạch vùng trồng tập trung, gắn với liên kết tiêu thụ. Tỉnh định hướng hình thành 4 vùng nguyên liệu lớn (Vùng 1 gồm các xã Minh Khai, Độc Lập, Trà Lĩnh; vùng 2 gồm các xã Canh Tân, Trùng Khánh; vùng 3 gồm các xã: Kim Đồng, Quảng Uyên, Bế Văn Đàn; vùng 4 gồm các xã Đông Khê, Đức Long, Phục Hoà). Mỗi vùng gắn với doanh nghiệp hoặc hợp tác xã làm đầu mối bao tiêu sản phẩm.
Ngành nông nghiệp và môi trường tỉnh Cao Bằng cũng xem xét phát triển cây thạch đen gắn với sản xuất theo chuỗi giá trị. Từ khâu giống, kỹ thuật đến thu mua, chế biến đều phải có sự liên kết chặt chẽ giữa các bên. Song song đó, tỉnh sẽ hỗ trợ xây dựng các mô hình thâm canh, chuyển giao kỹ thuật, cung ứng giống chất lượng cao; khuyến khích chuyển đổi diện tích cây trồng kém hiệu quả sang trồng thạch đen. Việc phát triển hợp tác xã, tổ hợp tác cũng được đẩy mạnh nhằm tạo đầu mối liên kết với doanh nghiệp. Các hợp đồng bao tiêu sẽ được xây dựng theo hướng minh bạch, đảm bảo lợi ích hài hòa.
Một hướng đi quan trọng khác là phát triển chế biến sâu và xây dựng thương hiệu. Theo kế hoạch, tỉnh sẽ hỗ trợ xây dựng thêm cơ sở sơ chế, bảo quản; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dây chuyền chế biến hiện đại...
Tỉnh phấn đấu đến năm 2030 có ít nhất 15 cơ sở sản xuất, chế biến thạch đen đạt tiêu chuẩn OCOP từ 3 sao trở lên. Cùng với đó là việc mở rộng mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu xuất khẩu chính ngạch. Hoạt động xúc tiến thương mại cũng được tăng cường, đưa sản phẩm thạch đen vào hệ thống siêu thị, sàn thương mại điện tử, từng bước chinh phục thị trường trong và ngoài nước.
Đề án phát triển cây thạch đen được kỳ vọng mang lại những tác động tích cực rõ rệt. Về kinh tế, giá trị sản xuất dự kiến tăng từ khoảng 26 tỷ đồng hiện nay lên 77 tỷ đồng vào năm 2030. Khoảng 2.500 hộ dân sẽ tham gia mở rộng sản xuất, thu nhập tăng gấp 2 - 3 lần so với cây trồng truyền thống.
Phát triển của cây thạch đen là một hướng đi đúng đắn cho nông dân, nông nghiệp cho tỉnh miền núi Cao Bằng. Khi những hạn chế về quy hoạch, liên kết và chế biến được tháo gỡ, cây thạch đen hoàn toàn có thể trở thành cây làm giàu, góp phần xây dựng một nền nông nghiệp hàng hóa hiện đại, hiệu quả cho tỉnh Cao Bằng.