Từ giáo dục di sản, số hóa tư liệu đến phát triển công nghiệp văn hóa, những cách làm mới đang góp phần đưa văn hóa ngày càng trở thành một động lực quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội.
Đổi mới giáo dục di sản trong trường học
Báo cáo kết quả tại Hội nghị tổng kết chương trình giáo dục di sản văn hóa cho học sinh giai đoạn 2023-2026, triển khai phương hướng, nhiệm vụ giai đoạn 2027-2030 diễn ra sáng 25/9 tại Bảo tàng - Thư viện tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (phường Vũng Tàu) cho thấy, qua 4 năm triển khai, với sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, thiết chế văn hóa và nhà trường, chương trình giáo dục di sản văn hóa cho học sinh giai đoạn 2023-2026 đạt nhiều kết quả tích cực. Phương pháp giáo dục di sản từng bước chuyển từ truyền thụ lý thuyết sang các hoạt động trải nghiệm thực tế, tạo sự quan tâm và hưởng ứng của học sinh.
Giai đoạn 2023-2026, chương trình được triển khai qua 44 hoạt động, thu hút hơn 8.100 lượt học sinh. Riêng năm 2026, khoảng 4.000 học sinh được tiếp cận di sản thông qua trưng bày lưu động, giao lưu nghệ nhân và hành trình "Chuyến xe Di sản". Các em được tìm hiểu về Đờn ca tài tử Nam Bộ, nghệ thuật hát bội, nghề gốm, nghề làm bánh tráng, đồng thời rèn luyện kỹ năng thuyết trình, tư duy phản biện. Một số trường còn đưa di tích lịch sử trở thành những "Lớp học Di sản" thông qua các hoạt động trải nghiệm như "Theo dòng lịch sử", "Đi tìm mật thư". Đáng nói, tại nhiều trường, 100% học sinh có chuyển biến về nhận thức, coi di sản là niềm tự hào gắn với đời sống thay vì những kiến thức khô khan trong sách vở.
Theo ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, thời gian tới, các hoạt động của chương trình cần xác định rõ nội dung, giá trị cốt lõi của giáo dục di sản, gắn với yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị di sản; đồng thời phân loại đối tượng theo từng cấp học để xây dựng hoạt động phù hợp. Ngành văn hóa cũng cần khai thác, chuẩn hóa hệ thống di tích, tạo thêm không gian trải nghiệm thực tế cho học sinh. Giai đoạn 2027-2030, với sự phối hợp của ngành văn hóa và giáo dục, chương trình đặt mục tiêu tăng ít nhất 50% số hoạt động, trường học và học sinh tham gia, qua đó mở rộng cơ hội tiếp cận các giá trị văn hóa, lịch sử cho học sinh, nhất là tại vùng sâu, vùng xa.
Đẩy mạnh kiểm kê, số hóa di sản tư liệu
Nhằm nâng cao năng lực nghiệp vụ cho lực lượng chuyên môn và cán bộ cơ sở trong kiểm kê, thu thập tư liệu, phục vụ công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản tư liệu, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Cần Thơ phối hợp với Cục Di sản Văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức lớp tập huấn nhận diện, kiểm kê, bảo vệ và phát huy giá trị di sản tư liệu trên địa bàn trong 2 ngày 24-25/9.
Bà Phạm Thị Khánh Ngân, Chánh Văn phòng Cục Di sản Văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, từ năm 2004 đến nay, Cục Di sản Văn hóa đã xây dựng, nâng cấp và đưa vào hoạt động các phần mềm quản lý, từng bước hình thành hệ thống dữ liệu số về di sản. Thời gian tới, các địa phương cần đẩy mạnh kiểm kê, số hóa di sản, đồng thời bảo đảm hạ tầng, an ninh, an toàn dữ liệu; nâng cao chất lượng nhân lực và tăng cường chia sẻ, khai thác dữ liệu số để phát huy giá trị di sản.
Sau sáp nhập, thành phố Cần Thơ có 108 di tích, gồm 31 di tích cấp quốc gia, 1 di tích quốc gia đặc biệt và 76 di tích cấp thành phố. Nhiều di tích đang được bảo tồn, trùng tu, tôn tạo và phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch. Việc nâng cao năng lực kiểm kê, số hóa và quản lý di sản vì vậy góp phần tạo cơ sở dữ liệu đầy đủ hơn, phục vụ hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản trên địa bàn.
Tham gia chương trình, các học viên được hướng dẫn phương pháp nhận diện, kiểm kê, bảo vệ và phát huy giá trị di sản tư liệu; cập nhật các quy định mới về di sản, quản lý và phát huy giá trị di sản văn hóa trên môi trường số. Nội dung tập huấn tập trung vào Luật Di sản văn hóa năm 2024, Nghị định số 308/2025/NĐ-CP ngày 28/11/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Di sản văn hóa; đồng thời hướng dẫn phương pháp kiểm kê, bảo vệ, phát huy giá trị di sản tư liệu và quản lý di sản văn hóa trên môi trường số.
Tạo động lực mới từ nguồn lực văn hóa
Tại Hội thảo khoa học "Phát triển công nghiệp văn hóa theo tinh thần Văn kiện Đại hội XIV - Những gợi mở cho thành phố Quảng Ninh" diễn ra ngày 26/9, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện Chính trị cho biết, sau Đại hội XIV, yêu cầu đặt ra đối với lĩnh vực văn hóa là làm rõ hơn khả năng chuyển hóa văn hóa thành nguồn lực nội sinh, lợi thế phát triển và động lực tăng trưởng mới. Phát triển công nghiệp văn hóa cần gắn với khả năng tạo giá trị, việc làm, mở rộng thị trường, hình thành thương hiệu và gia tăng sức mạnh mềm. Đồng thời, cần xác định những điểm nghẽn, lĩnh vực có khả năng tạo đột phá để chuyển tài nguyên văn hóa thành sản phẩm sáng tạo, chuỗi giá trị và thị trường.
Quảng Ninh có nhiều lợi thế về văn hóa với Vịnh Hạ Long, không gian văn hóa Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử, văn hóa biển, văn hóa công nhân Vùng mỏ với truyền thống "Kỷ luật và Đồng tâm", văn hóa các dân tộc bản địa. Địa phương có 609 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh, trong đó có 8 di tích quốc gia đặc biệt, 57 di tích cấp quốc gia, cùng 362 di sản văn hóa phi vật thể. Địa phương xác định phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực phát triển nhanh, bền vững; chuyển phương thức phát triển từ "nâu" sang "xanh", dựa trên ba trụ cột "thiên nhiên - con người - văn hóa". Quảng Ninh cũng lựa chọn, ưu tiên một số ngành công nghiệp văn hóa và sản phẩm văn hóa chủ lực dựa trên lợi thế địa phương.
Những nỗ lực đổi mới trong giáo dục, bảo tồn, số hóa và khai thác giá trị di sản đang tạo thêm sức sống cho văn hóa trong đời sống đương đại. Khi các giá trị văn hóa được gìn giữ gắn với sáng tạo và nhu cầu phát triển, sức mạnh nội sinh của văn hóa sẽ được phát huy hiệu quả hơn, góp phần xây dựng nền tảng tinh thần và tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
