Thượng tá Trần Thanh Hằng: Hơn ba thập kỷ tìm ký ức chiến tranh qua những hiện vật lịch sử

Đó chỉ là một trong hàng nghìn câu chuyện mà Thượng tá, Thạc sĩ Trần Thanh Hằng, nguyên cán bộ Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, đã trải qua trong hơn ba thập kỷ lặng lẽ đi tìm những ký ức chiến tranh qua từng hiện vật lịch sử.

Chính vì vậy, mỗi hiện vật trong bảo tàng đều mang theo một số phận, một câu chuyện và một hành trình để đến được nơi lưu giữ. Có hiện vật được đổi bằng hàng chục cuộc gọi, nhiều lần gõ cửa, có hiện vật được trao sau những giọt nước mắt hay sự tin tưởng được vun đắp qua nhiều năm.

Trong những ngày tháng Bảy, tháng của lòng biết ơn và tri ân các anh hùng, liệt sĩ, chúng tôi tìm đến nhà của Thượng tá, Ths Trần Thanh Hằng (sinh năm 1953, nguyên cán bộ Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam). Dù đã nghỉ hưu nhiều năm, nhưng những câu chuyện, ký ức vẫn như ngày hôm qua. Bà say sưa kể về những chuyến đi tìm hiện vật lịch sử, về những cuộc gặp gỡ không thể nào quên và hơn cả là tình yêu, sự tận tụy mà bà đã dành suốt hơn 30 năm cho công tác sưu tầm hiện vật chiến tranh.

Chiếc nồi đồng và mối duyên kết nghĩa chị em

Thượng tá Trần Thanh Hằng tâm sự, sau khi tốt nghiệp chuyên ngành bảo tàng, khoa Lịch sử, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, bà về công tác tại Cục Văn hóa Tổng cục Chính trị với nhiệm vụ hướng dẫn các đơn vị xây dựng bảo tàng, nhà truyền thống.

Năm 1978, bà bắt đầu tham gia sưu tầm tư liệu về tội ác của tập đoàn Pôn Pốt - Iêng Xary đối với đồng bào vùng biên giới Tây Nam. Cùng năm đó, bà chuyển về Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, đảm nhiệm công tác kiểm kê, đăng ký hiện vật và nghiên cứu.

Trong gần 20 năm làm công tác kiểm kê, bà có điều kiện tiếp cận với các loại hiện vật cùng hồ sơ lý lịch của từng hiện vật đang lưu giữ tại bảo tàng. Nhờ vậy, khi chuyển sang công tác sưu tầm năm 1996, bà hiểu rõ bảo tàng còn thiếu những hiện vật nào, cần bổ sung những nội dung gì để phục vụ nghiên cứu, trưng bày. Trên cơ sở đó, bà chủ động đề xuất kế hoạch sưu tầm, đồng thời triển khai theo định hướng chiến lược của lãnh đạo bảo tàng trong từng giai đoạn.

Nhớ lại một dấu mốc đáng nhớ, bà Hằng kể, năm 1993, khi vẫn phụ trách công tác kiểm kê, bà tham dự hội nghị bảo tàng tại Đà Nẵng. Tại đây, Đại tá Phạm Đức Đại, khi đó là Viện trưởng, cho biết Nhà nước đang chuẩn bị phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng và giao nhiệm vụ để bảo tàng “đi trước một bước” trong công tác sưu tầm hiện vật.

“Nếu được phép, tôi xin không dự hội nghị mà đi sưu tầm hiện vật… Mới vào Đà Nẵng, không thông thuộc đường đi lối lại, chẳng có phương tiện đi lại, nhưng được đi sưu tầm hiện vật về các bà mẹ có nhiều con hy sinh trong chiến tranh đã thôi thúc bà phải đi trước một bước vì chưa có ai đi sưu tầm hiện vật về Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Hơn nữa, tại Quảng Nam - Đà Nẵng, số bà mẹ có nhiều con hy sinh nhiều nhất cả nước…”, bà Hằng nhớ lại.

Được sự đồng ý của lãnh đạo, việc đầu tiên bà tìm đến với Tỉnh đội Quảng Nam - Đà Nẵng và nhận được sự hỗ trợ nhiệt tình của ông Thái Thanh Hùng, Chủ nhiệm Chính trị của tỉnh đội lúc bấy giờ. Đơn vị bố trí phương tiện, cán bộ dẫn đường để trong một tuần bà có thể đi khắp nhiều địa phương thuộc Quảng Nam - Đà Nẵng tìm gặp các Bà mẹ Việt Nam anh hùng và gia đình.

Chuyến đi ấy giúp bà sưu tầm hàng trăm hiện vật quý, trong đó có chiếc nồi đồng của Mẹ Việt Nam anh hùng Trần Thị Xân (thôn Xuân Đông, xã Đại Thắng, huyện Đại Lộc cũ), người được phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng đợt đầu tiên năm 1994. Mẹ Xân có năm người con là liệt sĩ và bản thân mẹ cũng hy sinh khi đang vo gạo nấu cơm phục vụ bộ đội, thương binh. Một trận bom của Mỹ đánh trúng hầm trú ẩn khiến mẹ cùng ba thương binh hy sinh. Chiếc nồi đồng mẹ cầm trên tay trộn máu, gạo, đất.

Gia đình vẫn gìn giữ chiếc nồi đồng trên bàn thờ như một kỷ vật thiêng liêng, trên đó vẫn còn bám đất và máu của mẹ. Khi bà Hằng ngỏ ý xin hiện vật, chồng của mẹ Xân cho biết, con dâu đi làm, các cháu đi học, người con trai duy nhất hiện công tác tại Mặt trận Tổ quốc xã Đại Lộc có thể quyết định.

“Nhưng 5 giờ sáng hôm sau tôi phải trở về Hà Nội. Tôi chỉ biết nhờ ông nếu tối nay gặp anh thì nói giúp…”, bà kể.

Đúng 4 giờ sáng hôm sau, tiếng gõ cửa đánh thức bà. Anh bảo vệ ở nơi bà nghỉ báo, có khách đến. Bước xuống phòng khách, bà nhìn thấy anh Trương Văn Mười, con trai của mẹ Trần Thị Xân. Anh vừa đạp xe hàng chục cây số từ Đại Lộc lên, trên tay ôm chiếc nồi đồng để kịp trao trước giờ bà ra ga tàu.

“Anh nói với tôi: ‘Chị ơi, tối qua em về nghe bố kể, sáng nay em mang chiếc nồi lên để kịp chị ra tàu. Em đã mất nhiều anh em trong chiến tranh, hôm nay gặp chị ở đây như có duyên, xin chị nhận em làm em kết nghĩa”, bà Hằng nói.

Cuộc gặp gỡ ấy đã trở thành một mối duyên đặc biệt. Hai người kết nghĩa chị em từ năm 1993 và duy trì tình cảm cho đến sau này.

Sau khi trở về Hà Nội, bà viết câu chuyện về con trai mẹ Xân và chiếc nồi đồng của mẹ đăng trong cuốn “Kỷ vật kháng chiến” của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Trước đó, trong quá trình điền dã tại xã Đại Thắng, bà cũng gặp ông Trương Hồng Thanh, nguyên Đội trưởng du kích địa phương, được du kích xã Đại Thắng tặng Bảo tàng khẩu súng M79, khẩu súng là chiến lợi phẩm thu của địch và qua tay nhiều đội trưởng du kích của xã, người này ngã xuống, người khác thay thế chiến đấu, lập nhiều chiến công xuất sắc, bảo vệ cơ sở cách mạng, bảo vệ nhân dân.

Ông Thanh kể nhiều chiến công của Trương Văn Mười, cậu thanh niên đã xin gia nhập du kích từ năm 14 tuổi, đến 16 tuổi trở thành Đội trưởng, trực tiếp chỉ huy chiến đấu và sáng tạo nhiều loại vũ khí thô sơ tự tạo để đánh địch.

Những tư liệu và hiện vật bà sưu tầm sau này tiếp tục phát huy giá trị. Năm 1995, khi địa phương đề nghị phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho anh Trương Văn Mười, hồ sơ cần thêm các chứng cứ lịch sử.

Bảo tàng đã xác nhận, cung cấp các tài liệu và hiện vật, trong đó có khẩu súng M79 của đội du kích xã Đại Thắng và chiếc nồi đồng của Mẹ Việt Nam anh hùng Trần Thị Xân… Theo bà Hằng, những hiện vật ấy đã góp phần làm rõ hơn những chiến công, thành tích của ông Trương Văn Mười, phục vụ quá trình xét tặng danh hiệu Anh hùng.

Gian nan hành trình lưu giữ ký ức lịch sử

Thượng tá, Thạc sỹ Trần Thanh Hằng bộc bạch, điều khó khăn nhất trong công tác sưu tầm không phải là những chuyến đi xa, hay thiếu thốn phương tiện, mà là thuyết phục các gia đình trao tặng những kỷ vật thiêng liêng.

“Bởi với họ, mỗi hiện vật đều gắn với ký ức, với người thân đã khuất. Đặc biệt, đối với các gia đình liệt sĩ, những kỷ vật của người con đã hy sinh là tài sản thiêng liêng. Nhiều chuyến đi, chúng tôi trở về mà không sưu tầm được gì…”, bà Hằng chia sẻ.

Bà nhớ lại một lần đến nhà một Chuẩn đô đốc Hải quân để xin hiện vật. Hai cô cháu phải đi bộ giữa trời nắng như đổ lửa. Vừa gặp, vị Chuẩn đô đốc đã tỏ ra nghi ngờ.

“Bác bảo đi công tác mà không có xe, không có cán bộ Hải quân dẫn đường thì làm sao tin được. Khi tôi đưa giấy giới thiệu của bảo tàng, bác còn khẳng định đó là giấy giả”, bà Hằng kể.

Không chỉ từ chối, vị Chuẩn đô đốc còn tìm đến Hội Cựu chiến binh Hải quân để cảnh báo đang có người giả danh bộ đội đi xin kỷ vật. Chỉ sau một buổi sáng, tin ấy lan đi khiến công tác sưu tầm hiện vật Hải quân của đoàn gần như bị đình trệ.

Không bỏ cuộc, bà Hằng tìm đến Hội Cựu chiến binh TP Hồ Chí Minh nhờ hỗ trợ và được giới thiệu gặp Chuẩn đô đốc Hải quân Nguyễn Dưỡng: “Tôi gọi điện nói với bác: ‘Chúng cháu từ Hà Nội vào sưu tầm hiện vật Hải quân nhưng gặp nhiều rào cản, mong bác giúp đỡ’. Bác hỏi chúng cháu đang ở đâu, rồi hẹn tối 7 giờ đến nhà”.

Lúc đó, bà và Trung úy Vũ Văn An đã ở TP Hồ Chí Minh hơn nửa tháng, kinh phí gần cạn. Để tiết kiệm, cả hai chỉ dám đi chung một chiếc xe ôm.

“Khi còn cách nhà bác Nguyễn Dưỡng vài căn, chúng tôi xuống xe. Không ngờ bác đã đứng chờ ngoài cổng. Thấy hai cô cháu đi chung một xe ôm, bác ái ngại hỏi: ‘Sao các cháu chỉ đi một xe?’. Chúng tôi đành thật thà nói rằng đi công tác dài ngày đã hết tiền, phải tiết kiệm để còn đủ chi phí trở về Hà Nội”, bà Hằng nhớ lại.

Cảm động trước hoàn cảnh của đoàn công tác, Chuẩn đô đốc Nguyễn Dưỡng đã đồng ý trao tặng hiện vật cho bảo tàng. Trước lúc chia tay, ông còn ân cần gửi bà Hằng một gói bánh và dặn: “Cháu mang về cho các con nhé, quà của bác”.

Với bà Hằng, đó vừa là món quà giản dị vừa là sự động viên lớn lao, tiếp thêm động lực để bà và đồng nghiệp tiếp tục những chuyến đi tìm kiếm, gìn giữ ký ức chiến tranh.

Qua những lần trò chuyện, bà Hằng còn được nghe bác Dưỡng kể về mối tình thời kháng chiến chống Pháp. Trở về Hà Nội, bà viết bài báo “Như thuở ban đầu” đăng trên báo Nông thôn Ngày nay và gửi tặng bác.

“Bác rất vui. Những lần sau tôi vào TP Hồ Chí Minh, chính bác là người trực tiếp đưa chúng tôi đi gặp các cựu tướng lĩnh để vận động hiến tặng hiện vật”, bà Hằng vui vẻ nói.

Nhờ sự giới thiệu của Chuẩn đô đốc Nguyễn Dưỡng, bà Hằng đến nhà Chuẩn đô đốc Nguyễn Bá Phát, nguyên Tư lệnh Hải quân. Con trai ông là Nguyễn Bá Tài đã trao tặng chiếc đồng hồ Bác Hồ tặng thân phụ mình từ năm 1957. Mặt sau chiếc đồng hồ còn khắc ba chữ Hán “Hồ Chí Minh”. Hiện nay, hiện vật này đang được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.

Sau đó, đoàn tiếp tục đến gia đình Đô đốc Giáp Văn Cương, nguyên Tư lệnh Hải quân, người có nhiều đóng góp trong sự nghiệp bảo vệ chủ quyền hai quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa của Việt Nam. Gia đình cũng trao tặng chiếc ống nhòm ông từng sử dụng trong những chuyến thị sát quần đảo Trường Sa và chỉ huy lực lượng bảo vệ biển đảo.

Một kỷ niệm khác khiến Thượng tá Trần Thanh Hằng nhớ mãi là chuyến đi gặp Thiếu tướng Phi Long, nguyên Phó Cục trưởng Cục Tác chiến Bộ Tổng Tham mưu. Dù đã có người giới thiệu, vị tướng vẫn kiên quyết không tiếp.

“Ba người chúng tôi ngồi ngoài hiên từ sáng đến trưa. Trời nóng như đổ lửa. Anh lái xe bảo: ‘Chị đi sưu tầm hiện vật mà khổ quá. Người ta không cho thì mình về thôi’. Cậu đồng nghiệp trẻ thì nói lưng cháu nóng rát cả rồi…”, bà Hằng chia sẻ.

Đúng lúc đó, con dâu của Thiếu tướng về nhà. Nhân cơ hội vào thắp hương người con trai mới mất của bác, đoàn tiếp tục trò chuyện. “Thấy chúng tôi kiên trì, bác bảo: ‘Các đồng chí cũng nhẫn nại đấy, đáng khen đấy…’ Rồi bác bắt đầu mở lòng”, bà kể.

Cuộc trò chuyện kéo dài nhiều giờ. Cuối cùng, bác trao tặng chiếc máy ghi âm từng ghi lại các cuộc họp của Sở Chỉ huy Chiến dịch Hồ Chí Minh, trong đó có buổi tổng kết chiến dịch lịch sử tại Đà Lạt.

Không chỉ khó khăn trong việc thuyết phục nhân chứng, những chuyến đi thực địa cũng đầy thiếu thốn. Có lần lên các bản làng vùng sâu ở Gia Lai, đoàn đi hàng trăm kilômét mới tới nơi nhưng cả vùng không có hàng quán. Người dân đều lên nương, chỉ còn người già ở nhà. Muốn gặp nhân chứng phải chờ đến chiều tối.

Đói quá, ba người đành vào bếp của tổ dân quân xã, xin vét cơm cháy còn dính dưới đáy chảo và ít bắp (ngô) luộc để ăn tạm. “Chúng tôi ngồi cạo từng miếng cơm cháy cho qua bữa, chờ đến khi cán bộ xã và bà con đi làm nương về mới bắt đầu sưu tầm”, nguyên cán bộ bảo tàng bộc bạch và nói thêm đó là bữa trưa bà nhớ nhất trong đời làm nghề.

Khó khăn, vất vả là thế nhưng với bà Hằng, niềm vui lớn nhất là mang được hiện vật về bảo tàng. Hôm nào sưu tầm được hiện vật thì vui vẻ đi ăn cơm. Hôm nào không có hiện vật thì buồn bã, chẳng muốn ăn. Cảm giác giống như đi câu cá, câu được thì rất vui, không câu được thì buồn, tiếc mãi. Là phụ nữ, bà còn phải cân bằng giữa công việc và gia đình. Mỗi chuyến đi kéo dài nửa tháng, thậm chí cả tháng.

“Trước khi đi tôi phải chuẩn bị ruốc, đồ khô để chồng và các con ở nhà dùng dần. Thời bao cấp rất khó khăn, một phụ nữ có hai con đi biền biệt như vậy không hề dễ”, bà Hằng trải lòng.

Đặc biệt, năm 2002, bảo tàng giao bà thực hiện đề tài “Sưu tầm hiện vật về các tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam”. Nhận thấy đây là đề tài có ý nghĩa đặc biệt, bà cùng đồng nghiệp đi khắp cả nước, từ TP Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ đến Lạng Sơn… để gặp các tướng lĩnh và Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Để công việc hiệu quả, bà chủ động xin danh sách, số điện thoại các tướng lĩnh từ Hội Cựu chiến binh TP Hồ Chí Minh, sau đó mỗi tối lại gọi điện hẹn lịch, sắp xếp các cuộc gặp theo từng khu vực nhằm tiết kiệm thời gian và chi phí. Có hôm được cấp xe, nhưng cũng nhiều hôm cả đoàn phải đi xe ôm, đi bộ.

Chuyến sưu tầm này mang về nhiều hiện vật có giá trị. Thượng tướng Hoàng Cầm đã trao tặng chiếc lọ hoa được chế tác từ xác máy bay B-52 bị quân dân Hà Nội bắn rơi năm 1972, cùng chiếc áo ông mặc trong các chiến dịch lớn, đặc biệt là Chiến dịch Hồ Chí Minh. Hiện cả hai hiện vật đều được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.

Từ năm 1984 đến năm 1987, bà Hằng cũng tập hợp được 580 ảnh về Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Viện Bảo tàng kính tặng Đại tướng nhân dịp kỷ niệm 80 tuổi. Sau này, mỗi lần xuất bản sách mới, Văn phòng của Đại tướng đều đến Bảo tàng đề nghị làm ảnh đưa vào sách vì thời đó in ảnh đều bằng phim. Mỗi lần xuất bản, Đại tướng dành tặng bà một cuốn với dòng đề tặng thân tình: “Tặng cháu Hằng”...

Hơn ba thập kỷ gắn bó với công tác sưu tầm hiện vật, Thượng tá, Ths Trần Thanh Hằng đã đi qua biết bao chuyến công tác đầy gian nan, từ những lần bị nghi ngờ, từ chối đến những bữa cơm cháy cầm hơi giữa vùng sâu, vùng xa. Nhưng với bà, mọi vất vả đều xứng đáng. Bởi, điều hạnh phúc nhất là những ký ức riêng được trao gửi, trở thành ký ức chung của dân tộc, góp phần gìn giữ lịch sử bằng những chứng tích chân thực nhất.