Hiện nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đang hiện hữu trong đời sống hàng ngày của mọi người, từ giải trí đến học tập, công việc như nhờ hỗ trợ soạn thảo email, viết bài trình bày hay chỉnh sửa, lên ý tưởng dự án, tổng hợp lịch trình cho cuộc hẹn ngày mai…. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cũng rằng người dùng nên đặt ra câu hỏi cho chính bản thân mình, đó là đã khai thác AI đến đâu trong quá trình suy nghĩ, phân tích và giải quyết vấn đề?
Theo các chuyên gia công nghệ, thay vì chỉ yêu cầu một câu trả lời, người dùng có thể đề nghị AI tìm điểm yếu trong lập luận, chất vấn giả định hoặc tiếp cận vấn đề từ một chuyên môn khác. Tuy nhiên, khi AI tham gia vào quá trình phát triển ý tưởng, khả năng phân biệt thông tin đáng tin cậy, nhận diện nội dung cần kiểm chứng và giữ quyền quyết định của con người càng trở nên cần thiết.
Về vấn đề này, phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Vicki Little, giảng viên cấp cao và Chủ nhiệm chương trình Kết nối doanh nghiệp tại Khoa Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam.
Thưa Tiến sĩ Vicki Little, được biết bà có chuỗi nghiên cứu về sự hợp tác giữa con người và AI, với các công trình được công bố trên International Journal of Market Research và Management and Labour Studies. Từ các nghiên cứu của mình, bà nhận thấy người lao động trí óc đang khai thác AI như thế nào và còn bỏ lỡ những khả năng gì?
Trong chuỗi nghiên cứu, chúng tôi tìm hiểu cách con người và AI có thể cùng tạo ra tri thức, giải quyết vấn đề và khám phá những cách nhìn mới. Với người lao động trí óc, giá trị của công nghệ này có thể nằm ngay trong quá trình hình thành, phát triển và xem xét lại một ý tưởng.
Nhóm nghiên cứu đưa ra khung phân loại gồm ba cấp độ sử dụng: Không sử dụng AI; sử dụng AI như một trợ lý cho các tác vụ cụ thể và sử dụng AI như một cộng sự trong quá trình phát triển ý tưởng. Theo nhận định của nhóm, đa số người dùng hiện vẫn ở cấp độ thứ hai, xem AI như một trợ lý điều hành cao cấp.
Những yêu cầu như tóm tắt tài liệu, soạn email hay chỉnh sửa bài thuyết trình thuộc cách sử dụng AI để hỗ trợ từng công việc. Người dùng đã xác định nhiệm vụ và yêu cầu AI thực hiện. Nhưng họ còn có thể yêu cầu AI phản biện ý tưởng, đóng vai bên có quan điểm đối lập hoặc giúp xem xét một vấn đề dưới những góc nhìn chuyên môn khác nhau.
Khi đó, AI tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển ý tưởng. Những phản hồi có thể giúp người dùng nhận ra một giả định cần được xem xét lại, một cách diễn giải khác hoặc một hướng tiếp cận trước đây chưa cân nhắc.
Điều chúng tôi muốn nhấn mạnh là người lao động cần xem xét AI có thể nâng cao chất lượng tư duy của mình ra sao. Nếu chỉ sử dụng công nghệ để hoàn thành nhanh hơn những tác vụ quen thuộc, họ có thể bỏ lỡ khả năng khai thác AI như một đối tác tư duy.
Để có được sự hợp tác đó, người dùng cần thay đổi cách tương tác ra sao? Nhóm nghiên cứu đã trực tiếp trải nghiệm điều này như thế nào, thưa bà?
Một phát hiện quan trọng của chúng tôi là hợp tác hiệu quả với AI không bắt đầu từ một câu lệnh hoàn hảo mà từ những cuộc đối thoại có chiều sâu.
AI phản chiếu cuộc trò chuyện mà người dùng mang đến. Những người chỉ đưa ra các yêu cầu đơn giản thường nhận lại câu trả lời chung chung. Ngay cả người tập trung thiết kế câu lệnh hoàn hảo cũng có thể bỏ lỡ những khả năng mà quá trình đối thoại mang lại. Khi sử dụng AI như một cộng sự, kết quả có thể phong phú hơn, sáng tạo hơn và đôi khi có những điều bất ngờ.
Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi vừa tìm hiểu sự hợp tác giữa con người và AI, vừa trực tiếp thực nghiệm. Nhóm duy trì những cuộc đối thoại kéo dài với các công cụ AI, yêu cầu phản biện lập luận, tiếp cận vấn đề từ những góc nhìn chuyên môn khác nhau và đề xuất các cách diễn giải thay thế.
Trải nghiệm đó củng cố nhận thấy rằng, chất lượng đầu ra phụ thuộc rất nhiều vào cách con người tương tác với AI. Cách đặt vấn đề và những yêu cầu tiếp theo trong cuộc trao đổi có vai trò quan trọng đối với những gì người dùng nhận được.
Vì vậy, người dùng cần sẵn sàng để AI chất vấn các giả định của mình, đón nhận ý kiến bất đồng và khám phá những cách nhìn chưa từng cân nhắc. Cuộc trao đổi có giá trị khi giúp chúng ta tiếp tục suy nghĩ về vấn đề, thay vì chỉ nhận được một câu trả lời phù hợp với điều mình đã tin.
Khi AI tham gia sâu vào quá trình tư duy, người lao động cần những năng lực gì để khai thác công nghệ mà vẫn giữ khả năng phán đoán và trách nhiệm của mình, thưa bà?
Khi AI ngày càng phổ biến trong môi trường làm việc, người lao động trí óc cần nhiều hơn các kỹ năng số thông thường. Tôi gọi đó là năng lực sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn: Khả năng đặt câu hỏi tốt hơn, đánh giá phản hồi một cách phản biện và biết khi nào nên tin tưởng hoặc chất vấn nội dung AI tạo ra.
Đặt câu hỏi và đánh giá câu trả lời đều cần thiết. Người dùng có thể yêu cầu AI phản biện ý tưởng, nhưng vẫn phải xem xét những phản biện đó. Họ cần biết khi nào phải kiểm chứng thông tin và làm thế nào để chịu trách nhiệm với những gì công nghệ hỗ trợ mình tạo ra.
Từ các nghiên cứu, tôi nhận thấy AI tạo ra hiệu ứng khuếch đại. Những chuyên gia giỏi có thể trở nên giỏi hơn, nhưng những người thiếu năng lực sử dụng AI có thể dễ bị tổn thương hơn. Vì vậy, việc tiếp cận được công nghệ cần đi cùng năng lực sử dụng và đánh giá kết quả.
Trong thời đại dư thừa thông tin nhưng khan hiếm sự minh triết, khả năng phán đoán của con người trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Một người sử dụng AI cần biết chất vấn, kiểm chứng và quyết định cách dùng những nội dung được tạo ra. Trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về con người.
Tôi khuyến khích người lao động nghĩ đến việc AI có thể giúp họ nâng cao chất lượng tư duy như thế nào, đồng thời giữ sự chủ động trong đánh giá. Đón nhận một cách nhìn mới và tin tưởng cách nhìn đó là hai việc cần được cân nhắc trong quá trình làm việc.
Từ những kết quả đã có, bà nhìn nhận thế nào về tương lai của lao động tri thức và sẽ tiếp tục nghiên cứu những vấn đề gì?
Trong thời gian tới, tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu cách AI làm thay đổi các hệ thống tri thức, cũng như cách con người và AI có thể cùng suy nghĩ khác đi về những thách thức phức tạp như bất bình đẳng xã hội, biến đổi khí hậu hay tình trạng già hóa dân số.
Những vấn đề này gắn với hướng nghiên cứu về cách con người tạo ra tri thức và sử dụng tri thức để giải quyết các thách thức. Khi AI tham gia vào quá trình đó, điều cần tìm hiểu là sự tương tác giữa con người với công nghệ có thể mở ra những cách tiếp cận nào.
AI đang thay đổi cách chúng ta suy nghĩ, bên cạnh những sản phẩm chúng ta tạo ra. Khi công nghệ ngày càng mạnh mẽ, cách con người lựa chọn sử dụng AI càng có ý nghĩa. Chúng ta cần tự hỏi mình muốn trở thành những người tư duy như thế nào trong quá trình làm việc cùng công nghệ này.
Chiến lược tốt nhất là duy trì sự tò mò, giữ tư duy phản biện và ghi nhớ rằng sự minh triết luôn là một phẩm chất rất riêng của con người.
Xin trân trọng cảm ơn bà!
