Tiến sĩ Yoel Guzansky, nhà nghiên cứu cấp cao và là trưởng bộ phận vùng Vịnh tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel (INSS), cộng tác viên tại Viện Trung Đông (MEI), ngày 11/10 nhận định rằng vào tháng 3/2026, khi tên lửa Iran tấn công Saudi Arabia, Thượng nghị sĩ Mỹ Lindsey Graham đã hỏi thẳng phía Saudi Arabia: “Nếu các bạn không sẵn sàng sử dụng quân đội của mình ngay bây giờ, thì khi nào các bạn mới sẵn sàng sử dụng?”. Ông Graham nhắc rằng Mỹ đã bán cho Vương quốc này những vũ khí tiên tiến và thậm chí còn mô tả quân đội Saudi Arabia là “có năng lực”.
Nhận xét của ông Graham ám chỉ đến việc Riyadh không sẵn sàng dùng sức mạnh quân sự một cách hiệu quả để chống Iran. Nhưng Tiến sĩ Guzansky cho rằng, câu hỏi này chạm đến một nghịch lý lớn hơn: vì sao những quốc gia đã chi rất nhiều tiền trong nhiều thập kỷ để sở hữu một số hệ thống vũ khí hiện đại nhất thế giới lại tương đối thụ động trước Iran, và gặp khó khăn trong việc bảo vệ lãnh thổ cũng như cơ sở hạ tầng quan trọng của mình?
Tiền nhiều chưa chắc đã mạnh
Sau khi có nguồn thu từ dầu mỏ, các chế độ quân chủ vùng Vịnh dồn nguồn lực khổng lồ vào xây dựng quân đội. Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Qatar, Kuwait, và cả Bahrain, Oman luôn thuộc nhóm đứng đầu thế giới về chi tiêu quốc phòng so với GDP, hoặc về lượng vũ khí nhập khẩu so với diện tích, dân số và quy mô quân đội. Họ sở hữu máy bay chiến đấu thế hệ mới của phương Tây, hệ thống phòng không, vũ khí chính xác, tàu chiến, thiết bị bay không người lái (UAV) cùng các hệ thống tình báo, chỉ huy và kiểm soát tiên tiến. Saudi Arabia và UAE còn đầu tư phát triển công nghiệp quốc phòng trong nước và đa dạng hóa nguồn cung. Những năm gần đây, UAE, Qatar và Kuwait còn thúc đẩy chế độ nghĩa vụ quân sự bắt buộc.
Khác với nhiều nước bị bó buộc về ngân sách, các quốc gia vùng Vịnh có sẵn cả tiền lẫn các nhà cung cấp vũ khí lớn nhất thế giới, nhưng mua sắm quy mô lớn không mang lại hiệu quả quân sự tương xứng. Tiến sĩ Guzansky lưu ý cần phân biệt giữa “đầu vào quân sự” và “hiệu quả quân sự”, tức khả năng biến nguồn lực sẵn có thành kết quả tác chiến. Ngân sách hay số lượng máy bay, khẩu đội phòng không… chỉ phản ánh một phần bức tranh. Sức mạnh quân sự hiện đại còn phụ thuộc vào chất lượng nhân lực, kinh nghiệm chiến đấu, năng lực chỉ huy và kiểm soát, khả năng phối hợp giữa các quân, binh chủng và khả năng thích nghi. Một số nước vùng Vịnh chưa thể tự vận hành và bảo trì hoàn toàn một số hệ thống đã mua. Vì vậy, câu hỏi không phải là họ có tiến bộ hay không - điều đó là thực tế - mà là việc xây dựng tổ chức và nhân lực có theo kịp tốc độ tiếp nhận công nghệ hay không.
Mua vũ khí không chỉ để đánh trận
Theo Tiến sĩ Guzansky, ở vùng Vịnh, mua sắm quốc phòng phục vụ cùng lúc nhiều mục đích: ngoài tác chiến còn là công cụ đối ngoại, bảo vệ chế độ và cạnh tranh vị thế.
Trước hết là cạnh tranh nội khối. Bên cạnh thách thức từ Iran, việc mua vũ khí còn phản ánh quan hệ giữa các chế độ quân chủ với nhau. Cuộc cạnh tranh giữa Riyadh, Abu Dhabi và Doha diễn ra ở cả hàng không dân dụng, cảng biển, tài chính, đầu tư, thể thao, du lịch, ngoại giao và vai trò hòa giải quốc tế, cũng như trong lĩnh vực an ninh và quân sự. Điều này dẫn tới xu hướng mua các hệ thống rất tiên tiến, dễ thấy và mang giá trị biểu tượng lớn. Phần lớn các hệ thống này có giá trị tác chiến cao, nhưng mong muốn sở hữu “thứ tốt nhất” không đồng nghĩa với xây dựng một lực lượng cân đối, hiệu quả nhất. Nguồn tiền dành cho vũ khí đắt tiền không nhất thiết đi kèm khoản đầu tư tương xứng cho kho đạn, phụ tùng, nhân viên bảo trì, bảo vệ, hậu cần, dự phòng, huấn luyện… những thứ ít được chú ý về chính trị nhưng rất quan trọng trong chiến tranh.
Thứ hai, hợp đồng vũ khí là công cụ gắn kết ngoại giao. Mua một máy bay chiến đấu hay hệ thống phòng không của Mỹ tạo ra mối quan hệ có thể kéo dài hàng chục năm, gồm huấn luyện, bảo trì, cung cấp phụ tùng và đạn dược, nâng cấp, tư vấn, diễn tập và liên lạc thường xuyên giữa các bộ quốc phòng. Các hợp đồng lớn còn tạo việc làm và lợi ích kinh tế cho nước bán. Như vậy, các nước vùng Vịnh không chỉ mua vũ khí mà còn “mua” một mối quan hệ chiến lược, và một phần lợi ích của chi tiêu quốc phòng nằm trên bình diện chính trị chứ không phải trên chiến trường.
Logic này cũng giải thích việc đa dạng hóa nguồn cung, như chuyển sang Trung Quốc và Nga, giúp củng cố quan hệ với hai nước, tạo đòn bẩy với Washington và giảm phụ thuộc vào một nhà cung cấp. Cái giá là chi phí vận hành: mỗi nguồn đòi hỏi phụ tùng, đào tạo và hệ thống bảo trì riêng. Với chỉ huy quân sự, sự đồng bộ được ưu tiên; với giới lãnh đạo chính trị, phân tán nguồn cung giữa Mỹ, Pháp, Anh, Trung Quốc hay nước khác là cách mở rộng số bên có lợi ích trong an ninh quốc gia.
Thứ ba là cấu trúc chính trị của các chế độ quân chủ. Một quân đội mạnh, tự chủ, chỉ huy tập trung cũng có thể là mối đe dọa nội bộ. Do đó, nhiều nước đã phân mảnh thể chế, lập đơn vị song song, vệ binh quốc gia hoặc vệ binh tổng thống, và chia trách nhiệm cho nhiều trung tâm quyền lực. Điều này hợp lý để bảo vệ chế độ, nhưng làm suy giảm sự thống nhất chỉ huy, chia sẻ thông tin, lập kế hoạch chung và khả năng vận hành mọi nguồn lực như một hệ thống.
Những giới hạn về cấu trúc
Rào cản khó giải quyết nhất bằng tiền là nguồn nhân lực, đặc biệt ở những nước dân số thấp. Mua máy bay, tàu chiến có thể làm nhanh, nhưng đào tạo phi công, kỹ thuật viên, kỹ sư, nhân viên tình báo và sĩ quan tham mưu mất nhiều năm. Ở những nước giàu có, thanh niên có học vấn có nhiều lựa chọn việc làm hấp dẫn hơn nghề quân sự vốn vất vả. Điều này dẫn tới sự phụ thuộc rộng rãi vào chuyên gia, kỹ thuật viên, nhà thầu và quân nhân nước ngoài. Sự phụ thuộc này không nhất thiết ảnh hưởng đến hoạt động thường ngày, nhưng trở thành vấn đề trong tình huống khẩn cấp.
Ở cấp khu vực, cộng gộp sức mạnh của 6 nước vùng Vịnh lại sẽ thấy một khối lượng quân sự đáng kể, nhưng cộng năng lực không đồng nghĩa với tích hợp năng lực. Chia sẻ đầy đủ dữ liệu không phận, cảm biến, tình báo và chỉ huy đòi hỏi lòng tin cao, trong khi cạnh tranh nội khối, mong muốn tự chủ và lo ngại lộ thông tin nhạy cảm cản trở điều đó. Vấn đề nghiêm trọng trong phòng thủ tên lửa và thiết bị bay không người lái là một mối đe dọa có thể xuất phát từ nước này, bay qua nước khác và nhắm vào nước thứ ba. Dù Mỹ thúc đẩy tích hợp nhiều năm, hệ thống vẫn chủ yếu xoay quanh từng quốc gia riêng rẽ.
Sự bảo đảm của Mỹ cũng tạo ra “nghịch lý phụ thuộc”: chiếc “ô an ninh” làm giảm tính cấp bách của việc tự xây dựng năng lực, và việc thiếu tự chủ lại khiến nhu cầu được bảo đảm càng lớn. Do đó, câu hỏi là điều gì xảy ra khi mức độ can dự của Mỹ không còn như giả định ban đầu.
Cuối cùng là “nghịch lý của sự giàu có”. Với một số nước, giới hạn ngân sách buộc quân đội phải ưu tiên và tinh gọn, nhưng với các nước Vùng Vịnh, tiền dầu mỏ cho phép họ né tránh những giới hạn này bằng cách mua hệ thống tiên tiến, thuê chuyên gia nước ngoài và dùng hợp đồng vũ khí để gắn các cường quốc với an ninh của mình. An ninh vì thế có thể được “mua” thay vì tự xây dựng.
