Ngày 6/10, Bộ Quốc phòng Nga thông báo trong 24 giờ qua, các hệ thống phòng không Nga đã đánh chặn thành công 17 tên lửa hành trình Flamingo và vô hiệu hóa 1.750 thiết bị bay không người lái (UAV). Theo truyền thông Nga, con số này đặc biệt ấn tượng đối với hệ thống phòng không của bất kỳ quốc gia nào.
Các hệ thống phòng không Nga có khả năng đối phó đồng thời với số lượng lớn mục tiêu. Vấn đề đối với các cuộc tấn công bằng UAV quy mô lớn không chỉ nằm ở việc có nhiều UAV, mà còn ở chỗ chúng gây khó khăn cho chính logic vận hành của các hệ thống phòng không. Khi đối phương triển khai số lượng lớn UAV bay ở độ cao thấp, mạng lưới phòng không và phòng thủ tên lửa phải chịu sức ép rất lớn. Trước tiên, hệ thống phải phát hiện các UAV và cần triển khai nhiều công nghệ khác nhau trên những khu vực rộng lớn. Tiếp đó, hệ thống phải xử lý thông tin về các mục tiêu được xác định, bao gồm phân loại, xác định quỹ đạo và lên phương án sử dụng các nguồn lực cần thiết để vô hiệu hóa mục tiêu. Sau đó, phải truyền thông tin chính xác đã được xử lý tới các khẩu đội phòng không, các đơn vị hỏa lực cơ động và lực lượng không quân hỗ trợ. Cuối cùng là bước tiêu diệt mục tiêu. Mỗi bước đều có những thách thức và hạn chế riêng, càng trở nên rõ rệt khi số lượng phương tiện tấn công tăng lên.
Hệ thống phòng không Nga có cấu trúc vững chắc, nhiều tầng và dựa trên việc tổ chức hiệu quả một không gian thông tin thống nhất, cần thiết cho các hoạt động phòng thủ hiện đại. Điều này giúp bảo vệ các mục tiêu quan trọng trên mặt đất trước những cuộc tấn công quy mô lớn như vậy. Hệ thống đã vượt qua thành công tất cả các phép thử về khả năng chịu áp lực. Lực lượng Phòng không và Phòng thủ tên lửa Nga đóng vai trò chủ chốt trong cuộc đối đầu này.
Tổ chức của hệ thống phòng không Nga
Từ thời Liên Xô, hệ thống phòng không Nga đã bao gồm nhiều tầng. Ở cấp chiến lược cao nhất, các mối đe dọa từ các cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo tầm xa được đánh giá và đối phó. Tầng này dựa vào các hệ thống cảnh báo sớm, các trạm radar tầm xa, hệ thống cảnh báo tên lửa và các hệ thống tiên tiến chuyên đối phó với mục tiêu đạn đạo và siêu vượt âm. Có thể loại bỏ các mối đe dọa tiềm tàng bằng hệ thống chống tên lửa đạn đạo A-135M được trang bị tên lửa 53T6M, bảo vệ Khu vực Kinh tế Trung tâm và được triển khai tại nhiều địa điểm quanh Moskva, cũng như hệ thống phòng không và phòng thủ tên lửa S-500 Prometheus dùng để đối phó với tên lửa đạn đạo liên lục địa.
Các hệ thống S-400 Triumf là xương sống của hệ thống phòng không khu vực. Các hệ thống này có thể phối hợp với các hệ thống S-500 mới nhất và tích hợp với các hệ thống S-300PMU-2 thế hệ cũ hơn để tiến hành các hoạt động tác chiến phối hợp. Nhiệm vụ chính của tầng này là đối phó với các mối đe dọa trên không, bao gồm máy bay, trực thăng, tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo chiến thuật - chiến dịch. Các hệ thống tên lửa đất đối không này cũng có thể nhắm tới UAV, với điều kiện nhận được dữ liệu chỉ thị mục tiêu phù hợp và có khả năng phát hiện những mục tiêu như vậy.
Cần lưu ý rằng công nghệ UAV mà các lực lượng vũ trang Ukraine sử dụng đặt ra thách thức đáng kể đối với các hệ thống phòng không truyền thống do tốc độ và độ cao bay tương đối thấp, cùng khả năng hiện diện tối thiểu trên radar. Điều này không phải do công nghệ tàng hình tinh vi, mà do các UAV này được chế tạo từ vật liệu nhẹ, phi kim loại và sử dụng động cơ đốt trong nhỏ, khiến chúng khó bị phát hiện trên màn hình radar. Với diện tích phản xạ radar nhỏ và độ cao bay thấp, các UAV này thường có thể bay qua mà không bị phát hiện.
S-400 có thể tấn công các mục tiêu ở khoảng cách hơn 150 km và có khả năng đẩy lùi các cuộc tấn công quy mô lớn bằng máy bay hoặc tên lửa hành trình. Tuy nhiên, đối với UAV, các hệ thống tầm ngắn hơn đóng vai trò đặc biệt quan trọng khi phối hợp với mạng lưới phòng không khu vực S-400.
Những hệ thống chủ chốt trong cuộc chiến chống UAV gồm S-350 Vityaz, Tor-M2 và hệ thống phòng thủ tầm cuối Pantsir-S1. Đây là những hệ thống phù hợp để đối phó với các cuộc tấn công bằng UAV quy mô lớn và trực tiếp đảm nhiệm phần lớn cuộc chiến chống UAV.
Một lợi thế đáng kể của các hệ thống phòng thủ tầm cuối là có thể đối phó với các UAV nhỏ, bay thấp khi chúng tiếp cận mục tiêu. Ngoài radar, các hệ thống này còn được trang bị hệ thống phát hiện mục tiêu quang-điện tử, cho phép dẫn tên lửa tới mục tiêu ngay cả khi mục tiêu không xuất hiện trên radar. Hơn nữa, Pantsir không chỉ là hệ thống tên lửa đất đối không mà còn là hệ thống pháo phòng không. Điều này có nghĩa là nếu không thể đánh chặn mục tiêu bằng tên lửa ở khoảng cách 10-20 km, hệ thống có thể sử dụng pháo tự động để tấn công. Đặc điểm này khiến Pantsir đặc biệt hiệu quả đối với các UAV di chuyển chậm.
Tuy nhiên, tỷ lệ đánh chặn kỷ lục không chỉ nhờ hệ thống Pantsir. Kết quả này là nhờ sự phối hợp của cả một mạng lưới gồm các đơn vị phòng không và phòng thủ tên lửa, các đơn vị radar và kỹ thuật, lực lượng không quân, các đơn vị tác chiến điện tử, các nhóm hỏa lực cơ động và các hệ thống điều khiển tự động. Cuộc tấn công mới nhất cho thấy rõ các hệ thống phòng không Nga đã phát triển vượt ra ngoài khả năng đánh chặn từng mục tiêu riêng lẻ và có thể bảo vệ hiệu quả trước các cuộc tấn công dày đặc bằng UAV bay thấp với số lượng lớn.
Vai trò của các đơn vị cơ động và lực lượng không quân
Để đối phó với các UAV bay chậm, những thiết bị phòng không mới, được gọi là các nhóm hỏa lực cơ động (MFG), đang được triển khai rộng rãi. Các đơn vị cơ động này được trang bị súng máy và các hệ thống tên lửa đất đối không cơ động, có thể triển khai dọc theo đường bay của UAV hoặc gần các cơ sở hạ tầng cụ thể. Hiệu quả của các đơn vị này phụ thuộc vào việc có mặt đúng nơi, đúng thời điểm do tầm tác chiến hạn chế. Tuy nhiên, chúng có khả năng cơ động cao và do UAV di chuyển chậm, các đơn vị này có thể thiết lập vị trí phòng thủ nếu nhận được thông tin tình báo kịp thời về loại hình và hướng của cuộc tấn công sắp diễn ra. Trên thực tế, một trong những bước phát triển đáng chú ý trong mùa thu năm 2026 là việc triển khai một hệ thống thông tin thống nhất nhằm tổ chức phòng không chống UAV tại nhiều khu vực của Nga. Hệ thống này có thể nâng cao đáng kể hiệu quả của các đơn vị phòng không cơ động và dường như đã được đưa vào sử dụng.
Trực thăng không quân lục quân cũng là một phương tiện hữu ích để chống UAV. Tốc độ của chúng cho phép đuổi kịp UAV, trong khi vũ khí trang bị giúp chúng tiêu diệt các mối đe dọa này bằng cả hỏa lực pháo và tên lửa dẫn đường. Có thể một phần đáng kể số UAV bị bắn hạ là nhờ hoạt động hiệu quả của các trực thăng tiền tuyến.
Các tên lửa hành trình như Flamingo của Ukraine đặt ra một thách thức khác. Chúng phức tạp hơn so với các UAV thông thường, di chuyển nhanh hơn, gây nguy hiểm lớn hơn và có khả năng bám địa hình tốt hơn. Trong trường hợp này, các máy bay cảnh báo sớm và chỉ huy trên không (AEW&C) như A-50M đóng vai trò không thể thiếu. Các máy bay này theo dõi tình hình trên không trong bối cảnh địa hình bề mặt Trái đất và có thể chỉ thị máy bay đánh chặn hướng tới mục tiêu. Việc nhận dữ liệu mục tiêu từ máy bay AEW&C cho phép máy bay chiến đấu tấn công tên lửa hành trình trước khi các hệ thống phòng không mặt đất có thể thiết lập khả năng khóa mục tiêu ổn định hoặc tại những khu vực triển khai hệ thống tên lửa đất đối không không có lợi bằng. Sự phối hợp giữa máy bay AEW&C, máy bay chiến đấu và các hệ thống phòng không mặt đất có ý nghĩa then chốt trong việc đẩy lùi các cuộc tấn công hỗn hợp bằng cả UAV và tên lửa hành trình, đồng thời là yếu tố quyết định thành công trong các hoạt động phòng thủ.
