Tại Mỹ, làn sóng phản ứng tiêu cực đối với trí tuệ nhân tạo (AI) dường như đang lan rộng gần như nhanh ngang với chính tốc độ phát triển của công nghệ này. Tuy nhiên, Nhật Bản lại mang tới một câu chuyện khác.
Quốc gia này chậm áp dụng AI, nhưng lại bình tĩnh một cách bất thường về điều đó. Từ bên ngoài nhìn vào, sự khởi đầu muộn của Nhật Bản dễ bị xem như thêm một dấu hiệu cho thấy sự yếu kém về chuyển đổi số. Nhưng điều đó có thể lại trở thành một cơ hội quý giá để bỏ qua một số giai đoạn phổ biến công nghệ ban đầu vốn đầy hỗn loạn, bị chi phối bởi sự thổi phồng, rủi ro và những cuộc thử nghiệm tốn kém.
Nhật Bản có thể học hỏi từ những nước đi trước và tiến thẳng tới giai đoạn biến công nghệ này thành hạ tầng kinh tế thực sự có tác động. AI tại Nhật Bản có tiềm năng mang tính thực tiễn hơn là phô trương; ở đây cũng có ít nỗi lo hơn về việc AI thay thế người lao động trong bối cảnh lực lượng lao động đang thu hẹp. Một số hạn chế của quốc gia này, từ việc chăm sóc dân số già hóa cho tới rào cản ngôn ngữ và khoảng trống phần mềm, lại chính là những loại vấn đề mà AI có thể giải quyết.
Trong khi đó, tốc độ phổ biến AI cuối cùng cũng đang tăng lên. Theo báo cáo quý I của Viện Kinh tế AI thuộc Microsoft, việc áp dụng AI tại Nhật Bản đã tăng 3,4 điểm phần trăm trong quý đầu năm nay, nhanh gấp hơn ba lần mức trung bình toàn cầu. Dữ liệu riêng từ tập đoàn viễn thông NTT Docomo có trụ sở tại Tokyo cho thấy mức sử dụng AI gần như đã tăng gấp đôi từ tháng Hai năm ngoái tới nay.
“Một tín hiệu thực sự gửi tới phần còn lại của thế giới”
Tại một đất nước từ lâu nổi tiếng về phần cứng nhưng không được đánh giá cao bằng về phần mềm, các kỹ sư đang sử dụng AI để thu hẹp khoảng cách đó. Báo cáo của Microsoft cho thấy các nhà phát triển tại Nhật Bản đã tải lên GitHub số lượng thay đổi mã nguồn nhiều hơn 129% so với một năm trước đó, trong khi mức trung bình toàn cầu là 78% - một tín hiệu cho thấy công nghệ này đã bắt đầu thay đổi cách các lập trình viên làm việc.
Các công ty công nghệ trên thế giới cũng đã chú ý tới điều đó. Một làn sóng khởi nghiệp mới đang diễn ra tại Nhật Bản và theo ông Dmitry Shevelenko, Giám đốc kinh doanh của Perplexity AI có trụ sở tại San Francisco, Perplexity AI cũng “muốn trở thành một phần của câu chuyện đó”.
Theo Bloomberg, ông Shevelenko không phải là trường hợp duy nhất khi OpenAI, Anthropic và nhiều công ty khác đang mở văn phòng tại đây.
Tuy nhiên, Nhật Bản vẫn tương đối khép kín và vẫn còn sự do dự trong việc hoàn toàn đặt niềm tin vào các tổ chức nước ngoài. Những công ty muốn trở thành một phần của quá trình chuyển đổi AI tại Nhật Bản cần hành xử như những bên liên quan lâu dài, tuyển dụng nhân sự địa phương và đưa ra các mối quan hệ hợp tác nghiêm túc.
Điều này cũng có thể đồng nghĩa với việc thúc đẩy hợp tác sâu rộng hơn với các trường đại học và cộng đồng nghiên cứu.
Theo một khảo sát của Edelman, giới khoa học vẫn là một trong số ít các nhóm tại Nhật Bản còn nhận được mức độ tin cậy cao từ công chúng.
Những công ty AI muốn có được uy tín nên bớt dựa vào cỗ máy thổi phồng kiểu Thung lũng Silicon và học hỏi nhiều hơn từ hệ sinh thái thể chế của Nhật Bản.
Tuy nhiên, như lời ông Shevelenko: “Nếu bạn thành công tại đây, đó là một tín hiệu thực sự gửi tới phần còn lại của thế giới rằng bạn đã tạo ra một thứ gì đó có chất lượng đáng kinh ngạc”.
Tập trung AI vào những vấn đề cấp bách và thực tế
Tại Nhật Bản, du lịch là một ví dụ rõ ràng. AI có thể làm được nhiều hơn là chỉ dịch thực đơn. Công nghệ này có thể xây dựng lịch trình thông minh hơn, điều hướng du khách tới những khu vực vẫn cần thêm khách du lịch, giảm ùn tắc và giúp phân bổ lượng khách quốc tế kỷ lục vượt ra ngoài những điểm đến vốn đã quá đông đúc.
Nhật Bản đã lựa chọn cách tiếp cận quản lý từ từ với mục tiêu trở thành quốc gia thân thiện nhất thế giới đối với AI. Nhưng các nhà hoạch định chính sách cũng cần nhận ra lợi thế của việc đi sau.
Nhật Bản có thể quan sát, học hỏi và điều chỉnh những gì hiệu quả. Điều này đặc biệt đúng đối với các lĩnh vực rủi ro cao như AI tự trị, nơi con người trao nhiều quyền tự chủ hơn cho máy móc.
Tất nhiên, không có gì bảo đảm thành công. Văn hóa doanh nghiệp Nhật Bản vẫn mang tính thận trọng và sự tò mò hiện nay của người tiêu dùng không tự động chuyển hóa thành sự thay đổi rộng lớn hơn.
Các lãnh đạo doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách đúng khi khuyến khích các startup, nhưng họ cũng cần mở rộng hỗ trợ cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Ngoài ra, những lao động trung niên và lớn tuổi hiện vẫn ít sử dụng công nghệ này hơn, dù họ vẫn chiếm một phần lớn trong lực lượng lao động.
Ông Masayoshi Son, nhà đầu tư công nghệ nổi bật nhất của Nhật Bản, đồng thời là người sáng lập SoftBank, đang thực hiện một trong những canh bạc táo bạo nhất thế giới vào công nghệ này với cam kết đầu tư 60 tỷ USD vào OpenAI.
Liệu điều đó sẽ được chứng minh là tầm nhìn xa hay hành động liều lĩnh vẫn còn phải chờ xem, nhưng khoảng thời gian mà ông hướng tới lại rất đáng chú ý.
Trong cuộc họp công bố lợi nhuận gần đây nhất của SoftBank, Giám đốc tài chính của công ty cho biết họ đang nhìn vào 30 năm tới và nói thêm: “Cuộc cách mạng AI mới chỉ vừa bắt đầu”.
Đối với Nhật Bản, tầm nhìn dài hạn mới là điều đúng đắn. Cơn sốt hiện nay đang tạo ra áp lực FOMO - nỗi sợ bị bỏ lỡ - khiến nhiều người muốn chi mạnh ngay bây giờ rồi mới tìm cách biện minh sau.
Nhưng nếu AI thực sự là một công nghệ mang tính chuyển đổi phổ quát giống động cơ hơi nước đã thúc đẩy cuộc Cách mạng Công nghiệp hơn là chỉ một ứng dụng điện thoại thông minh mới thì những người chiến thắng sẽ không phải là những người chạy nước rút đầu tiên. Họ sẽ là những người kiên trì thực hiện cuộc đua marathon nhằm đưa công nghệ này thâm nhập sâu nhất vào toàn bộ nền kinh tế.
Cách tiếp cận của Nhật Bản cho thấy giá trị của AI cuối cùng không nằm ở tốc độ phổ cập hay số lượng thử nghiệm, mà ở khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn và tạo ra tác động kinh tế - xã hội cụ thể, một kinh nghiệm đặc biệt đáng tham khảo đối với Việt Nam trong quá trình triển khai hành Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Đối với Việt Nam, kinh nghiệm của Nhật Bản gợi mở rằng triển khai Nghị quyết 57 trong lĩnh vực AI cần chuyển mạnh từ tư duy "ứng dụng AI" theo diện rộng sang lựa chọn đúng những bài toán mà AI có thể tạo ra giá trị thực tế và đo đếm được. Nghị quyết 57 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, đồng thời yêu cầu tập trung nguồn lực đầu tư cho các lĩnh vực có tiềm năng, lợi thế, tránh dàn trải.
Tinh thần này được Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW cụ thể hóa rõ hơn khi yêu cầu nhiệm vụ triển khai Nghị quyết 57 chỉ được coi là hoàn thành khi có "sản phẩm vận hành, dữ liệu kiểm chứng, người dùng thực tế và hiệu quả đo đếm được"; các cơ quan chủ trì phải chịu trách nhiệm về "sản phẩm cuối cùng, kết quả, hiệu quả và tác động thực tế".
Đáng chú ý hơn, Thông báo 24 yêu cầu mỗi địa phương xác định các bài toán thực tiễn cần giải quyết bằng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời lấy hiệu quả ứng dụng, chuyển giao và thương mại hóa làm một trong những thước đo quan trọng đối với nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ.
Vì vậy, thay vì triển khai AI dàn trải, Việt Nam có thể hình thành cơ chế "bài toán thực tiễn - giải pháp AI - sản phẩm vận hành - người dùng thực tế - hiệu quả đo đếm được", ưu tiên những vấn đề cấp thiết như y tế, giáo dục, giao thông, nông nghiệp, quản trị đô thị, dịch vụ công và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Cách tiếp cận này vừa tương đồng với kinh nghiệm Nhật Bản trong việc hướng AI vào các nhu cầu thực tế, vừa chuyển yêu cầu của Nghị quyết 57 và Thông báo 24 thành những sản phẩm AI có khả năng tạo giá trị cụ thể cho nền kinh tế và xã hội.
