Ngày qua ngày, thảm họa nối tiếp thảm họa, một bức tranh khí hậu đáng lo ngại đang dần hiện rõ: năm 2026 có thể trở thành một trong những năm cực đoan nhất từng được ghi nhận trong lịch sử khí hậu hiện đại. Theo báo Le Monde của Pháp ngày 12/5, các nhà khoa học và cơ quan quốc tế tiếp tục cảnh báo rằng khả năng cao hiện tượng El Nino quay trở lại sẽ khiến cuộc khủng hoảng khí hậu toàn cầu tăng tốc mạnh hơn nữa. Đặc biệt, nhiều chuyên gia bày tỏ sự “vô cùng lo ngại” khi cuộc chiến chống biến đổi khí hậu đang dần bị đẩy xuống vị trí thứ yếu trong chương trình nghị sự của nhiều quốc gia. Một số chính phủ và tập đoàn lớn đã bắt đầu thu hẹp tham vọng khí hậu, trong khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục gia tăng các cuộc công kích nhằm vào tiến trình chuyển đổi xanh và các chính sách môi trường.
Trong bối cảnh đó, trí tuệ nhân tạo (AI) nổi lên như một công cụ đặc biệt quan trọng giúp các chính phủ, cơ quan khí tượng, bệnh viện và đô thị nâng cao khả năng ứng phó với nắng nóng cực đoan và sốc nhiệt. Một trong những ứng dụng nổi bật nhất của AI hiện nay là dự báo và cảnh báo sớm các đợt nắng nóng nguy hiểm. Trước đây, nhiều hệ thống khí tượng chủ yếu hoạt động dựa trên mô hình dự báo thời tiết truyền thống, nhưng AI hiện cho phép tích hợp khối lượng dữ liệu khổng lồ từ vệ tinh, cảm biến, radar, mô hình khí hậu và dữ liệu dân cư để không chỉ dự đoán nhiệt độ, mà còn đánh giá mức độ nguy hiểm thực tế đối với con người. Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), việc tích hợp AI vào các hệ thống quan trắc và dự báo hiện có có thể giúp các Cơ quan Khí tượng và Thủy văn Quốc gia nâng cao đáng kể năng lực ứng phó với các thảm họa như lũ lụt, hạn hán và các vấn đề liên quan đến tài nguyên nước.
Điểm thay đổi lớn nhất mà AI mang lại chính là khả năng chuyển từ mô hình “dự báo thời tiết” sang mô hình “dự báo tác động”. Điều này có nghĩa AI không chỉ cho biết nhiệt độ sẽ tăng bao nhiêu độ, mà còn đánh giá khu vực nào có nguy cơ sốc nhiệt cao nhất, nhóm dân cư nào dễ tổn thương nhất, bệnh viện nào có thể quá tải và thời điểm nào nguy cơ tử vong gia tăng mạnh nhất. Theo Đại học United Nations, AI đặc biệt hữu ích trong việc xây dựng các hệ thống cảnh báo sớm dựa trên tác động, tức không chỉ dự báo thời tiết sẽ như thế nào mà còn dự báo thời tiết sẽ gây ra điều gì đối với đời sống xã hội.
Tuy nhiên, Đại học United Nations cũng cảnh báo rằng các mô hình AI có thể hiểu sai dữ liệu về mức độ dễ bị tổn thương hoặc bỏ sót các yếu tố đặc thù quan trọng, đặc biệt là đối với các cộng đồng yếu thế và bị gạt ra bên lề xã hội. Trong bối cảnh cảnh báo sớm, điều này có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng do các phản ứng khẩn cấp không phù hợp với nhu cầu thực tế của người dân. Vì vậy, nhiều chuyên gia nhấn mạnh rằng AI chỉ nên được sử dụng như một công cụ bổ trợ nhằm hỗ trợ thu thập và phân tích thông tin từ chính những cộng đồng có nguy cơ cao nhất, qua đó bảo đảm công nghệ vẫn lấy con người làm trung tâm và duy trì tính công bằng xã hội.
Một ứng dụng rất đáng chú ý khác là AI đang được sử dụng để dự báo nguy cơ tử vong do sốc nhiệt theo thời gian thực. Ngày 12/5 vừa qua, một nhóm nghiên cứu quốc tế đã công bố báo cáo về tác động của các đợt nắng nóng cực đoan đối với sức khỏe con người thông qua mô hình tác nhân được tăng cường bằng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Nghiên cứu này mô phỏng phản ứng của con người trước một đợt nắng nóng kéo dài trong một xã hội ảo gồm 100 tác nhân đa dạng, được gán các mức độ dễ tổn thương khác nhau dựa trên yếu tố nhân khẩu học và điều kiện sống. Kết quả cho thấy các mô hình AI tăng cường bằng LLM có thể giúp xác định những cơ chế hành vi và xã hội liên quan đến khả năng chống chịu khí hậu, đồng thời hỗ trợ xây dựng các biện pháp can thiệp rủi ro dựa trên hỗ trợ có mục tiêu và truyền thông cộng đồng. Điều này cho thấy AI đang dần trở thành một “công cụ mô phỏng xã hội”, chứ không còn chỉ là công cụ tính toán khí tượng đơn thuần.
Trong lĩnh vực y tế, hãng tin Reuters của Anh cho biết nắng nóng ảnh hưởng đến sức khỏe theo nhiều cấp độ khác nhau. Kiệt sức do nhiệt, với các triệu chứng như chóng mặt, đau đầu, run rẩy và khát nước, có thể xảy ra với bất kỳ ai và thường không quá nghiêm trọng nếu được làm mát kịp thời trong vòng 30 phút. Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm cao hơn là sốc nhiệt, xảy ra khi nhiệt độ cơ thể vượt quá 40,6°C. Đây là một tình trạng cấp cứu y tế có thể dẫn tới tổn thương cơ quan lâu dài hoặc tử vong. Các triệu chứng bao gồm thở nhanh, lú lẫn, co giật và buồn nôn. Theo WHO, từ năm 2030, số ca tử vong toàn cầu có thể tăng thêm khoảng 250.000 người mỗi năm do bốn nguy cơ sức khỏe liên quan đến khí hậu gồm stress nhiệt, suy dinh dưỡng liên quan mất an ninh lương thực, sốt rét và tiêu chảy.
Trong bối cảnh như vậy, AI hiện đang được nhiều quốc gia sử dụng để dự đoán áp lực bệnh viện trong các đợt nắng nóng cực đoan. Các hệ thống AI có khả năng phân tích dữ liệu bệnh nhân, dự đoán số ca nhập viện, nhận diện khu vực nguy cơ cao và hỗ trợ điều phối nguồn lực y tế. Nhờ đó, bệnh viện có thể chủ động chuẩn bị giường bệnh, phân bổ nhân lực và kích hoạt cơ chế phản ứng nhanh trước khi số ca sốc nhiệt tăng đột biến.
Ngoài ra, AI còn giúp các nhà khoa học mô phỏng chính xác hơn phản ứng sinh lý của con người trước nhiệt độ, độ ẩm, bức xạ mặt trời và thời gian tiếp xúc nhiệt nhằm xác định “giới hạn sinh tồn” của con người dưới nhiệt độ cực đoan. Trước đây, giới hạn tuyệt đối để con người có thể sống sót thường được cho là khả năng chịu đựng trong sáu giờ ở mức nhiệt độ bầu ướt 35°C. Tuy nhiên, theo báo The Telegraph của Anh ngày 8/4, sau khi phân tích lại sáu đợt nắng nóng cực đoan trong giai đoạn 2003-2024 bằng mô hình mới có tính đến khả năng hoạt động và tự làm mát của cơ thể theo từng độ tuổi, các nhà khoa học phát hiện cả sáu đợt nắng nóng đều xuất hiện những khoảng thời gian mà người trên 65 tuổi sẽ không thể sống sót nếu ở ngoài trời dưới ánh nắng trực tiếp. Thậm chí, đợt nắng nóng tại Larkana còn có giai đoạn “không thể sống sót” đối với cả những người từ 18 - 35 tuổi nếu tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng ngoài trời.
Có thể thấy, AI đang từng bước thay đổi cách nhân loại đối phó với nắng nóng cực đoan và sốc nhiệt. Nếu trước đây các quốc gia chủ yếu phản ứng sau khi thảm họa xảy ra, thì hiện nay AI cho phép chuyển sang mô hình phòng ngừa chủ động dựa trên dữ liệu và dự báo tác động. Trong tương lai, khi biến đổi khí hậu tiếp tục làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan, AI nhiều khả năng sẽ trở thành một phần không thể thiếu của “hạ tầng khí hậu số” toàn cầu. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được triển khai cùng với dữ liệu đáng tin cậy, cơ chế quản trị minh bạch và các chính sách lấy con người làm trung tâm. Nếu được sử dụng đúng cách, AI không chỉ giúp dự báo chính xác hơn các đợt nắng nóng nguy hiểm, mà còn có thể cứu sống hàng triệu người, giảm áp lực y tế và nâng cao khả năng chống chịu của toàn xã hội trước một thế giới đang nóng lên nhanh chóng.
Những ứng dụng trên cho thấy AI không chỉ giúp các quốc gia dự báo chính xác hơn các đợt nắng nóng cực đoan mà còn có thể chuyển dữ liệu thành cảnh báo và hành động bảo vệ người dân, qua đó gợi mở một hướng ứng dụng thiết thực đối với Việt Nam trong bối cảnh đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và hông báo số 24-TB/CQTTBCĐ kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW.
Đối với Việt Nam, ứng dụng AI để ứng phó nắng nóng cực đoan và sốc nhiệt có thể được xem là một bài toán thực tiễn phù hợp với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW, đồng thời là cơ hội chuyển chủ trương phát triển công nghệ chiến lược thành sản phẩm phục vụ trực tiếp người dân.
Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ ngày 7/7/2026 yêu cầu tập trung nguồn lực làm chủ các công nghệ chiến lược, trong đó có AI và dữ liệu lớn; đặc biệt, "mỗi địa phương phải xác định rõ các bài toán thực tiễn cần giải quyết bằng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số", còn "các nhiệm vụ thực hiện Nghị quyết số 57 chỉ được coi là hoàn thành khi có sản phẩm vận hành, dữ liệu kiểm chứng, người dùng thực tế và hiệu quả đo đếm được".
Vì vậy, Việt Nam có thể lựa chọn “AI cảnh báo và ứng phó nắng nóng cực đoan” làm một bài toán liên ngành, kết nối dữ liệu khí tượng, nhiệt độ bề mặt, môi trường, y tế, dân cư và hạ tầng đô thị để xây dựng bản đồ nguy cơ theo không gian và thời gian; dự báo các điểm nóng; nhận diện khu vực, nhóm dân cư có nguy cơ sốc nhiệt cao; đồng thời tự động phát cảnh báo và khuyến nghị ứng phó tới chính quyền, cơ sở y tế, trường học, doanh nghiệp và người dân.
Trước mắt, mô hình nên được thí điểm tại các đô thị lớn và những địa phương thường xuyên chịu nắng nóng gay gắt, sau đó đánh giá bằng các chỉ số cụ thể như độ chính xác dự báo, thời gian cảnh báo sớm, số người tiếp cận cảnh báo và khả năng giảm ca bệnh liên quan đến nhiệt.
Cách làm này cũng phù hợp với yêu cầu của Thông báo 24 là phát triển công nghệ phải hướng tới sản phẩm cuối cùng, kết quả, hiệu quả và tác động thực tế, thay vì dừng ở nghiên cứu hoặc thử nghiệm công nghệ.
