PGS.TS. Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã trả lời phỏng vấn báo Tin tức và Dân tộc về việc làm chủ công nghệ và đào tạo nhân lực phục vụ nhiệm vụ này.
Xin ông cho biết năng lực và nhân lực làm công tác giám định ADN trong chiến dịch 500 ngày đêm hiện nay như thế nào?
Trong chiến dịch 500 ngày đêm hiện nay, chúng tôi thực hiện hai nhóm nhiệm vụ về công tác giám định ADN.
Nhóm thứ nhất là áp dụng công nghệ thường quy, cụ thể là công nghệ giám định ADN ty thể, để xác định danh tính trong số khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ trong thời gian thực hiện chiến dịch. Chúng tôi đã có sự chuẩn bị và bố trí nhân lực để thực hiện nhiệm vụ này.
Nhóm công việc thứ hai là ứng dụng công nghệ giám định ADN thế hệ mới (NGS-SNP), dựa trên việc phân tích các chỉ thị ADN trên hệ gen nhân.
Đây là công nghệ chúng tôi đã theo đuổi và chuẩn bị từ năm 2021 đến nay, thông qua dự án ODA do Chính phủ Mỹ tài trợ. Chúng tôi đã đạt được một số kết quả và có báo cáo Chính phủ về khả năng mở rộng, áp dụng công nghệ này tại Việt Nam.
Đây là công nghệ tiên tiến nhất trên thế giới hiện nay. Do đó, chúng tôi xác định đây là công nghệ trọng tâm để áp dụng trong công tác giám định ADN hài cốt, đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới.
Khi mẫu ADN bị phân hủy nhiều, đồng thời quy mô mẫu cần giám định lớn, công nghệ thường quy đang áp dụng chưa thể giải quyết được bài toán lớn của Việt Nam trong lĩnh vực này.
Theo ông, việc làm chủ công nghệ NGS-SNP có ý nghĩa như thế nào đối với công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ?
Công nghệ giám định ADN thường quy đã được khai thác hiệu quả trong một giai đoạn dài và hiện vẫn tiếp tục được sử dụng. Tuy nhiên, công nghệ này chưa đáp ứng được yêu cầu giải quyết bài toán quy mô lớn ở Việt Nam, nhất là khi cần khớp nối dữ liệu ADN hài cốt liệt sĩ với dữ liệu ADN của thân nhân.
Vì vậy, trong giai đoạn mới, việc ứng dụng công nghệ NGS-SNP dựa trên phân tích các chỉ thị ADN trên hệ gen nhân là rất cần thiết.
Hiện nay, với công nghệ NGS-SNP, chúng tôi cũng đã làm chủ việc khớp nối ở quy mô thực địa. Đây là nền tảng quan trọng để tiếp tục mở rộng việc áp dụng công nghệ tại các đơn vị giám định.
Vấn đề nhân lực để tiếp nhận và làm chủ công nghệ mới hiện nay được chuẩn bị như thế nào, thưa ông?
Một trong những khó khăn là chúng ta chưa có đầy đủ về lực lượng để có thể tiếp nhận, làm chủ công nghệ giám định ADN mới, đặc biệt tại những đơn vị pháp y đã tham gia công tác giám định trong nhiều năm.
Chúng tôi xác định đây là trách nhiệm của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Viện được Chính phủ tin tưởng, giao nhiệm vụ đào tạo cho các đơn vị giám định khác về nguồn nhân lực, trước mắt là đủ điều kiện để tiếp nhận và áp dụng công nghệ giám định ADN mới (NGS-SNP) tại các đơn vị pháp y.
Theo kế hoạch, chúng tôi khởi động chương trình đào tạo từ ngày 25/9/2026, tập trung tại Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Ông có thể cho biết cụ thể hơn về quy mô và nội dung đào tạo này?
Hiện nay, chúng tôi đào tạo cho những đơn vị được Ban Chỉ đạo 515 giao nhiệm vụ áp dụng công nghệ NGS-SNP, gồm Viện Sinh học, Viện Pháp y Quân đội, Viện Khoa học hình sự và Viện Pháp y quốc gia. Quá trình đào tạo được chia thành hai giai đoạn.
Giai đoạn đầu, chúng tôi sẽ chuyển tải những nguyên lý về công tác giám định. Các chuyên gia, nhà khoa học tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam thực hiện đào tạo, dự kiến từ ngày 25/9 đến ngày 15/10/2026.
Giai đoạn hai là đào tạo chuyên sâu. Chúng tôi sẽ đào tạo 9 quy trình kỹ thuật, hay còn gọi là các mô đun kỹ thuật. Nội dung này do các chuyên gia, nhà khoa học của Viện Hàn lâm phối hợp với các chuyên gia quốc tế và chuyên gia từ Cơ quan Tìm kiếm quốc tế về người mất tích (ICMP) thực hiện.
Tôi tin tưởng chương trình đào tạo này vừa đáp ứng yêu cầu công việc, vừa bảo đảm nội dung đào tạo được định hướng theo yêu cầu của các cơ quan giám định ở cấp quốc tế và khu vực.
Đây là nhiệm vụ chúng tôi xác định phải triển khai trong thời gian rất gấp. Mục tiêu là đào tạo nguồn nhân lực đủ điều kiện để các đơn vị có thể tiếp nhận và áp dụng công nghệ NGS-SNP trong công tác giám định.
Chúng tôi sẽ tiếp tục đồng hành và phát triển trong quá trình áp dụng công nghệ này tại các đơn vị giám định liên quan.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
