Nông dân tổ chức thăm ruộng trong vùng sản xuất cánh đồng thông minh. Ảnh: Huỳnh Phúc Hậu/TTXVN
Với hơn 8.200 ha đã triển khai, sự tham gia ngày càng rõ nét của các hợp tác xã đang góp phần hình thành vùng nguyên liệu gắn với liên kết sản xuất, tiêu thụ, đầu tư sau thu hoạch, qua đó, nâng giá trị hạt lúa và thu nhập cho nông dân, đáp ứng yêu cầu thị trường trong nước và xuất khẩu.
Hợp tác xã làm “cầu nối”
Tại Vĩnh Long, sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp đang chuyển dần từ những mô hình riêng lẻ sang tổ chức sản xuất theo vùng nguyên liệu. Trong quá trình này, hợp tác xã giữ vai trò là cầu nối giữa nông dân, doanh nghiệp và thị trường, từ cung ứng vật tư, hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát quy trình canh tác đến liên kết thu mua, đầu tư khâu sau thu hoạch.
Hợp tác xã nông nghiệp Phát Tài, xã Châu Thành là một trong hai hợp tác xã của tỉnh được Trung ương lựa chọn thí điểm tham gia Đề án từ vụ Hè Thu năm 2024. Sau 6 vụ áp dụng quy trình sản xuất mới, phương thức canh tác của thành viên đã có những thay đổi rõ nét.
Ông Võ Minh Liệt, Phó Giám đốc Hợp tác xã nông nghiệp Phát Tài cho biết, trước đây, nông dân chủ yếu sạ lan thì nay đã chuyển sang sạ cụm, sạ hàng, giảm hơn 50% lượng giống và giảm đáng kể lượng phân bón. Cùng với đó việc quản lý nước, rút nước trong ruộng cũng được thực hiện theo hướng tiết kiệm và phù hợp quy trình. Đây là những thay đổi quan trọng trong quá trình giảm chi phí sản xuất, sử dụng hiệu quả vật tư đầu vào và hướng tới giảm phát thải. Hợp tác xã hiện có 80 thành viên, với tổng diện tích sản xuất khoảng 157 ha. Trong 6 tháng đầu năm 2026, sản lượng lúa đạt khoảng 1.256 tấn.
Tham gia hợp tác xã, nông dân được cung ứng vật tư nông nghiệp với giá cạnh tranh, tập huấn kỹ thuật và liên kết tiêu thụ sản phẩm. Đáng chú ý, lúa giống của thành viên được hợp tác xã thu mua cao hơn giá thị trường 1.000 đồng/kg; lúa thương phẩm cao hơn 200 đồng/kg.
Ông Trần Văn Chung, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Nông nghiệp Phát Tài, xã Châu Thành, giới thiệu dây chuyền sản xuất lúa giống và hệ thống sấy do tỉnh Vĩnh Long hỗ trợ. Ảnh: Thanh Hòa/TTXVN
Cùng với tổ chức sản xuất, Hợp tác xã nông nghiệp Phát Tài chú trọng đầu tư cơ sở vật chất phục vụ sau thu hoạch. Hợp tác xã vừa đầu tư xây dựng nhà xưởng, lắp đặt dây chuyền sản xuất lúa giống và hệ thống sấy khoảng 4,2 tỷ đồng; trong đó, tỉnh hỗ trợ 2,1 tỷ đồng theo Quyết định số 298/QĐ-UBND ngày 9/2/2021 về Chương trình hỗ trợ, phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2021-2025.
Hệ thống gồm lò sấy tháp công suất 13 tấn/mẻ và lò sấy vỉ ngang công suất từ 40 - 50 tấn/mẻ, phục vụ thành viên và nông dân trong vùng liên kết. Việc chủ động khâu sấy giúp giảm tổn thất sau thu hoạch, nâng chất lượng lúa; đồng thời, tạo điều kiện để hợp tác xã chủ động hơn trong thu mua, bảo quản và tiêu thụ sản phẩm. Trong khi Hợp tác xã nông nghiệp Phát Tài chú trọng tổ chức sản xuất gắn với đầu tư sau thu hoạch, Hợp tác xã nông nghiệp sản xuất thương mại dịch vụ Thiện Oanh, xã Hưng Mỹ tập trung xây dựng vùng nguyên liệu gắn với sản phẩm gạo và thị trường.
Thành lập năm 2024, hợp tác xã hiện sản xuất, kinh doanh ba giống lúa chủ lực gồm ST25, Nàng Hoa và OM 4900. Sản phẩm gạo của hợp tác xã được công nhận OCOP 3 sao và địa phương đang đề nghị nâng lên 4 sao. Theo bà Nguyễn Thị Thu Oanh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã nông nghiệp sản xuất thương mại dịch vụ Thiện Oanh, hợp tác xã hiện có 34 hộ dân tham gia Đề án phát triển bền vững một triệu ha lúa chuyên canh lúa chất lượng cao phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030” trên diện tích 65 ha. Vụ Hè Thu năm nay, lúa sản xuất theo quy trình của Đề án sinh trưởng rất tốt, năng suất dự kiến hơn 7 tấn/ha, cao hơn vụ trước khoảng 1 tấn/ha.
Theo kế hoạch, hợp tác xã tiếp tục mở rộng diện tích tham gia Đề án trong vụ Thu Đông tới. Để nâng cao giá trị lúa thương phẩm của nông dân, đơn vị đang chuẩn bị mặt bằng, hoàn thiện hồ sơ để tiếp cận chính sách hỗ trợ đầu tư nhà xưởng, hệ thống sấy. Khi có cơ sở sấy và bảo quản riêng, hợp tác xã sẽ chủ động hơn trong thu mua lúa, giảm phụ thuộc vào cơ sở bên ngoài, kiểm soát tốt chất lượng nguyên liệu và nâng chất lượng gạo thành phẩm.
Từ những mô hình trên có thể thấy, khi hợp tác xã thực sự trở thành đầu mối tổ chức sản xuất, nông dân không chỉ thay đổi tập quán canh tác mà còn có thêm điều kiện tiếp cận dịch vụ đầu vào, kỹ thuật, cơ giới hóa và đầu ra ổn định. Đây cũng là nền tảng để hình thành vùng nguyên liệu đáp ứng yêu cầu về chất lượng và phát thải thấp.
Chính sách tạo nguồn lực thúc đẩy
Nông dân xã Tân An chăm sóc, giặm lúa. Ảnh tư liệu: Thanh Hòa/TTXVN
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Vĩnh Long, đến nay, tỉnh đã triển khai khoảng 8.224 ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, đạt 103% kế hoạch năm 2026, với khoảng 40 hợp tác xã tham gia. Tỉnh Vĩnh Long đặt mục tiêu đến năm 2030, diện tích trồng lúa tham gia Đề án trên địa bàn tỉnh đạt tối thiểu 50.000 ha, tại 40 xã, phường.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long Lê Văn Dũng cho biết, qua đánh giá, các mô hình cho thấy chi phí sản xuất giảm, năng suất và lợi nhuận tăng; lượng khí phát thải giảm từ 20 - 30% so với bên ngoài mô hình. Kết quả này góp phần bảo vệ môi trường; đồng thời, tạo chuyển biến trong nhận thức và phương thức canh tác của người trồng lúa. Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1490/QĐ-TTg ngày 27/11/2023, hướng đến tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, áp dụng quy trình canh tác bền vững, giảm phát thải khí nhà kính, nâng giá trị gia tăng và thu nhập cho người trồng lúa.
Trong quá trình triển khai, nông dân và hợp tác xã được hỗ trợ tiếp cận tiến bộ khoa học kỹ thuật, tập huấn quy trình sản xuất, phát triển kết cấu hạ tầng, cơ giới hóa, đầu tư khâu sau thu hoạch, tiếp cận tín dụng và các chính sách phát triển kinh tế tập thể; đồng thời, tăng cường liên kết sản xuất, tiêu thụ. Đáng chú ý, chính sách hỗ trợ khu vực kinh tế tập thể đang tạo thêm nguồn lực để các hợp tác xã đầu tư mở rộng sản xuất. Toàn tỉnh hiện có 107 hợp tác xã liên kết sản xuất - tiêu thụ, 74 hợp tác xã tham gia các chuỗi giá trị tương đối ổn định; 90 hợp tác xã có 128 sản phẩm được công nhận OCOP.
Theo ông Thái Phước Lộc, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã tỉnh Vĩnh Long, phát triển hợp tác xã hiện nay không chỉ là thành lập thêm tổ chức mà quan trọng là nâng cao chất lượng hoạt động và tạo lợi ích thiết thực cho thành viên. Khi hợp tác xã làm tốt vai trò cung ứng dịch vụ, tổ chức sản xuất, chuyển giao kỹ thuật và kết nối tiêu thụ, thành viên có điều kiện giảm chi phí, ổn định đầu ra, nâng giá trị sản phẩm và tăng thu nhập.
Liên minh Hợp tác xã tỉnh tiếp tục tập trung hỗ trợ các hợp tác xã nâng cao năng lực quản trị, đào tạo nhân lực, chuyển đổi số, xúc tiến thương mại, phát triển chuỗi giá trị và tiếp cận nguồn vốn.
Trong đó, Quỹ Hỗ trợ phát triển hợp tác xã là một trong những kênh hỗ trợ trực tiếp cho các hợp tác xã đầu tư mở rộng sản xuất.
Sau khi hợp nhất, Quỹ được kiện toàn và duy trì hoạt động ổn định, hiện có tổng nguồn vốn 42,565 tỷ đồng; đã giải ngân 42,075 tỷ đồng cho 39 hợp đồng vay, gần như sử dụng toàn bộ nguồn vốn hiện có. Hiện, có thêm 13 hợp tác xã đăng ký vay gần 24 tỷ đồng, cho thấy nhu cầu vốn đầu tư máy móc, cơ sở hạ tầng và mở rộng sản xuất còn rất lớn.
Ông Trần Văn Chung, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Nông nghiệp Phát Tài, xã Châu Thành, vận hành thử nghiệm thiết bị máy móc do tỉnh Vĩnh Long hỗ trợ. Ảnh: Thanh Hòa/TTXVN
Bên cạnh hỗ trợ vốn, các hợp tác xã được tiếp cận các chương trình đào tạo về quản trị, kế toán, chuyển đổi số, thương mại điện tử, quyết toán thuế, marketing và kỹ năng điều hành. Một số đơn vị được hỗ trợ ứng dụng phần mềm kế toán, nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR và thương mại điện tử, từng bước nâng cao năng lực quản trị và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Từ hơn 8.200 ha đã triển khai, cùng những mô hình bước đầu cho thấy hiệu quả, Vĩnh Long có cơ sở để tiếp tục mở rộng vùng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Quan trọng hơn, quá trình này đang tạo sự thay đổi đồng thời từ phương thức canh tác, tổ chức sản xuất đến liên kết tiêu thụ và đầu tư sau thu hoạch.
Khi nông dân được tổ chức vào vùng nguyên liệu, hợp tác xã làm đầu mối cung ứng dịch vụ và kết nối thị trường, doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, hạt lúa không chỉ được sản xuất theo quy trình giảm phát thải mà còn có điều kiện nâng cao giá trị và sức cạnh tranh. Đây là nền tảng để Vĩnh Long tiếp tục thực hiện mục tiêu của Đề án 1 triệu ha; đồng thời, hướng tới xây dựng ngành hàng lúa gạo theo hướng xanh, hiệu quả và bền vững, nâng thu nhập cho người trồng lúa và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường trong nước, xuất khẩu.