Song để đạt mục tiêu đạt kim ngạch xuất khẩu 49 tỷ USD cho năm 2026 trong bối cảnh kinh tế thế giới hồi phục chậm chạp và chịu tác động mạnh mẽ từ các biến động địa chính trị, ngành dệt may Việt Nam đang đối mặt những thử thách mới.
Xuất khẩu dệt may Việt Nam trong ba tháng đầu năm nay duy trì sự ổn định. Ảnh tư liệu: Trần Việt/TTXVN
Nhìn lại bức tranh xuất khẩu trong ba tháng đầu năm, có thể thấy sự ổn định của ngành dệt may trước những "cơn gió ngược" từ thị trường quốc tế. Riêng trong tháng 3, kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt 3,82 tỷ USD, tăng 4,4% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung cả quý I, tổng kim ngạch đạt 10,54 tỷ USD, tăng trưởng 2,3%; trong đó, hàng may mặc đóng góp 8,84 tỷ USD, chiếm tỷ trọng lớn nhất song điểm sáng nằm ở phân khúc xơ sợi với 1,7 tỷ USD và tốc độ tăng trưởng vượt trội. Điều này chứng minh chiến lược đầu tư vào phần thượng nguồn của chuỗi cung ứng đang bắt đầu thu nhận kết quả giúp các doanh nghiệp Việt Nam dần thoát khỏi sự phụ thuộc quá lớn vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu. Mỹ vẫn tiếp tục giữ vững vị trí là thị trường xuất khẩu chủ lực của ngành dệt may.
Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu xuất khẩu 49 tỷ USD, ngành dệt may đang đối mặt nhiều khó khăn đòi hỏi những thay đổi cần thiết mang tính hệ thống thay vì đi theo con đường gia công truyền thống. Tổng giám đốc Tập đoàn Dệt May Việt Nam (VINATEX) Cao Hữu Hiếu cho hay, hầu hết doanh nghiệp dệt may buộc phải chủ động tái cấu trúc hoạt động sản xuất, nâng cao khả năng thích ứng và tối ưu chi phí nhằm duy trì hiệu quả và sức cạnh tranh; trong đó, đầu tư công nghệ, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao sẽ là những yếu tố mang tính quyết định.
Sự bứt phá của mảng xơ sợi trong quý I chính là minh chứng cho thấy năng lực tự chủ nguyên liệu đang tăng lên, giúp tối ưu hóa chi phí logistics và đáp ứng các quy tắc xuất xứ khắt khe để tận dụng tối đa lợi thế thuế quan từ các hiệp định tự do thương mại như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) hay Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA).
Song hành với bài toán nguyên liệu là thách thức về tiêu chuẩn phát triển bền vững, ông Thân Đức Việt, Tổng Giám đốc Tổng Công ty May 10, chia sẻ: Khách hàng tại Mỹ và châu Âu hiện nay không còn chỉ quan tâm đến giá thành rẻ hay đường kim mũi chỉ tinh xảo. Họ đang đòi hỏi một hồ sơ năng lực "xanh" hoàn chỉnh.
May 10 đã phải thực hiện một cuộc cách mạng trong hệ thống sản xuất của mình, từ việc dỡ bỏ các lò hơi đốt than lạc hậu để thay thế bằng nồi hơi điện và sinh khối, đến việc lắp đặt phủ kín điện mặt trời mái nhà tại các nhà xưởng. Những chứng chỉ về ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) giờ đây được coi là "tấm vé thông hành" bắt buộc. Nếu không đáp ứng được yêu cầu về kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải carbon, các doanh nghiệp Việt Nam sẽ bị loại khỏi chuỗi cung ứng của các thương hiệu toàn cầu, bất kể quy mô sản xuất có lớn đến đâu.
Ở một góc độ khác, Tổng Công ty cổ phần May Việt Tiến lại chọn cách đột phá thông qua công nghệ và thiết kế. Trong bối cảnh chi phí nhân công tại Việt Nam không còn là lợi thế cạnh tranh so với các quốc gia như Bangladesh, Ấn Độ, hay Campuchia, Việt Tiến đã đẩy mạnh chuyển dịch từ mô hình gia công (CMT) sang tự thiết kế và phát triển mẫu (ODM).
Bằng cách đầu tư vào các trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) hiện đại cùng phần mềm thiết kế 3D, Việt Tiến có thể phản ứng nhanh chóng với các đơn hàng nhỏ, lẻ và đòi hỏi tính thời trang cao. Việc số hóa toàn diện quy trình quản trị không chỉ giúp tối ưu hóa năng suất lao động mà còn giúp doanh nghiệp giảm thiểu sai sót, tiết kiệm nguyên liệu và nâng cao biên lợi nhuận. Đây chính là những giải pháp hệ thống mà ngành dệt may cần để vượt qua ngưỡng cửa trung bình của các quốc gia gia công thuần túy.
Nhìn rộng ra toàn ngành, để ngành dệt may giữ vững vị trí top 3 các nước xuất khẩu dệt may hàng đầu thế giới, đồng thời thực hiện mục tiêu năm 2026 đạt kim ngạch 49 tỷ USD, ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS) cho rằng, cần tháo gỡ nút thắt về dệt nhuộm phải được thực hiện một cách quyết liệt hơn.
Chính phủ và các địa phương cần tạo điều kiện hình thành các cụm công nghiệp dệt may tập trung, có hệ thống xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn quốc tế để thu hút các nhà đầu tư lớn vào phân khúc vải và nhuộm hoàn tất. Đây là chìa khóa để hiện thực hóa quy tắc xuất xứ "từ sợi trở đi", giúp hàng may mặc Việt Nam hưởng lợi tuyệt đối từ các hiệp định thương mại tự do.
Chương trình "Xanh hóa ngành dệt may" cũng cần được hỗ trợ bằng các cơ chế tài chính cụ thể, như các gói tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi để doanh nghiệp có vốn nâng cấp công nghệ xanh. Nguồn nhân lực cho ngành dệt may trong thời đại mới cũng cần được định nghĩa lại. Ngành không chỉ cần những công nhân may lành nghề, mà cần những kỹ sư vận hành hệ thống tự động, những nhà thiết kế thời trang hiểu biết về xu hướng toàn cầu và những chuyên gia quản trị chuỗi cung ứng số. Việc đào tạo và thu hút nhân tài cho các khâu có giá trị gia tăng cao là yếu tố then chốt để dệt may Việt Nam thoát khỏi cái bóng của một "công xưởng thế giới" giá rẻ.
Hơn nữa, sự liên kết giữa các doanh nghiệp trong nước cần được thắt chặt hơn thông qua vai trò cầu nối của các hiệp hội và Tập đoàn Dệt May Việt Nam. Sự cạnh tranh lành mạnh kết hợp với sự hỗ trợ lẫn nhau trong chuỗi cung ứng nội địa sẽ tạo nên một sức mạnh tổng hợp, giúp ngành đứng vững trước các cú sốc từ bên ngoài.