Rạch Văn Thánh cùng hàng chục tuyến kênh, rạch tại Thành phố Hồ Chí Minh bị ô nhiễm nghiêm trọng suốt nhiều năm qua.
Bài cuối: Diện mạo mới cho đô thị
TP Hồ Chí Minh đang đẩy nhanh các dự án cải tạo kênh, rạch gắn với chỉnh trang đô thị, cải thiện môi trường và nâng cao chất lượng sống. Bên cạnh tiến độ thi công, sự đồng thuận của người dân cùng các chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được xác định là yếu tố quan trọng, quyết định hiệu quả triển khai Đề án di dời nhà ven kênh, rạch.
Ưu tiên tạo môi trường sống tốt cho người dân
Tình trạng lấn chiếm trên rạch, khu dân cư tự phát, rác thải ô nhiễm, tắc nghẽn dòng chảy, ảnh hưởng đến cảnh quan đô thị và chất lượng sống là tình trạng chung của nhiều tuyến kênh rạch trên địa bàn TP Hồ Chí Minh.
Rạch Văn Thánh (phường Thạnh Mỹ Tây) là một trong những tuyến rạch có vai trò quan trọng trong hệ thống thoát nước, cảnh quan và môi trường đô thị của thành phố. Tuy nhiên, cùng với quá trình đô thị hóa, khu vực tuyến rạch đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm môi trường, bồi lắng, hạn chế khả năng tiêu thoát nước, ảnh hưởng đến cảnh quan và đời sống sinh hoạt của người dân.
Ghi nhận thực tế cho thấy, đoạn đầu tuyến từ đường Võ Oanh đến cầu Văn Thánh dài khoảng 450m, bề rộng trung bình đáy rạch khoảng 22m, bị phủ kín bởi lục bình. Đoạn qua cầu Văn Thánh có bề rộng từ 25 - 45m, nhiều đoạn bị nhà dân lấn chiếm. Ở những khu vực khác, dù lòng rạch rộng trung bình từ 20 - 40 m, hai bên vẫn có nhiều nhà dân xây dựng lấn ra lòng rạch.
Đầu tháng 11 vừa qua, dự án nạo vét, cải tạo kênh thoát nước rạch Văn Thánh đã được khởi công gói thầu xây lắp đầu tiên, chỉ sau hơn một năm HĐND TP Hồ Chí Minh thông qua chủ trương đầu tư. Đây là dự án được chính quyền và người dân mong đợi từ lâu.
Bà Bùi Thị Hồng Quế, Chủ tịch UBND phường Thạnh Mỹ Tây cho biết, hơn hai thập kỷ qua, người dân và chính quyền địa phương đã mong đợi để khởi động dự án cải tạo rạch Văn Thánh. Dự án sẽ góp phần chỉnh trang đô thị và nâng cao đời sống của người dân, từng bước cải thiện cảnh quan và môi trường khu vực ven rạch trên địa bàn phường.
Dự án gồm hai dự án thành phần. Phần nạo vét, cải tạo môi trường, xây dựng hạ tầng có tổng mức đầu tư 1.743 tỷ đồng; trong khi phần bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng có vốn đầu tư 6.812 tỷ đồng. Dự án có 1.077 trường hợp bị ảnh hưởng, trong đó giải tỏa toàn phần 749 hộ và giải tỏa một phần 328 hộ.
Theo Nghị quyết của HĐND thành phố, dự án sẽ thi công xây dựng từ năm 2027 đến năm 2029. Tuy nhiên, nhờ sự quyết liệt của UBND thành phố và các đơn vị, địa phương, gói thầu xây lắp đầu tiên đã được khởi công ngay đầu tháng 11/2026. Đây là một trong những dự án được HĐND thành phố chú trọng, giao UBND thành phố ưu tiên bố trí đủ ngân sách để triển khai đúng tiến độ.
Ông Nguyễn Hoàng Anh Dũng, Phó Giám đốc Ban Quản lý đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP Hồ Chí Minh (Ban Hạ tầng đô thị) cho biết, rạch Văn Thánh là một trong những dự án cải tạo tuyến rạch được thành phố triển khai rất nhanh. Thời gian từ khi thông qua chủ trương đầu tư, phê duyệt dự án đến khởi công được rút ngắn nhờ sự quyết tâm của lãnh đạo thành phố, phường Thạnh Mỹ Tây và sự đồng thuận của người dân trong bàn giao mặt bằng.
Theo bà Bùi Thị Hồng Quế, UBND phường Thạnh Mỹ Tây xác định công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng là nhiệm vụ khó khăn, nhất là đối với dự án di dời nhà ở trên kênh, rạch, liên quan đến nhiều vấn đề pháp lý và bảo đảm chỗ ở cho người dân, đặc biệt là các hộ bị giải tỏa toàn phần. Vì vậy, địa phương chú trọng công tác tái định cư, ổn định cuộc sống cho các hộ bị ảnh hưởng, qua đó tạo sự đồng thuận trong bàn giao mặt bằng.
Đến năm 2030, TP Hồ Chí Minh phải hoàn thành di dời toàn bộ khoảng 40.000 hộ sống trên và ven kênh, rạch, với tổng chiều dài khoảng 400 km. Tổng kinh phí cho Đề án khoảng 400.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 1/3 tổng vốn đầu tư công của thành phố giai đoạn 2026 - 2031.
Là người dân sống lâu năm tại khu vực, ông Nguyễn Trung Giá (Khu phố 35, phường Thạnh Mỹ Tây) cũng là một trong những hộ dân đầu tiên bàn giao mặt bằng để triển khai dự án. Ông Giá cho biết, người dân nơi đây đã chờ đợi dự án từ rất lâu. Rạch này ô nhiễm nặng nề, trời mưa thì ngập, trời nắng lại bốc mùi hôi thối, ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống của bà con.
Chính quyền các cấp thường xuyên có mặt tại khu vực để nắm bắt nhu cầu, nguyện vọng của người dân. “Sự quan tâm đó khiến gia đình tôi trân trọng và có thêm động lực hợp tác, bàn giao mặt bằng. Môi trường sạch xanh đẹp, văn minh chắc chắn không chỉ dành riêng cho cư dân ven rạch mà cho cả cộng đồng”, ông Giá chia sẻ.
Sự đồng thuận của người dân
Không chỉ tại rạch Văn Thánh, sự đồng thuận của người dân cũng là yếu tố quan trọng trong quá trình triển khai các dự án chỉnh trang đô thị ở khu vực bờ Nam kênh Đôi. Việc HĐND thành phố thông qua chủ trương đầu tư các dự án chỉnh trang bờ Nam kênh Đôi không chỉ tạo cơ sở pháp lý để triển khai mà còn thể hiện quyết tâm giải quyết những tồn tại kéo dài về nhà ở, môi trường và hạ tầng khu vực ven kênh.
Tại phường Chánh Hưng, dự án đoạn từ cầu Rạch Ông đến cầu Mật có khoảng 860 trường hợp nhà ven kênh, rạch cần di dời, trong khi đoạn từ cầu Mật đến cầu Hiệp Ân có khoảng 2.042 trường hợp cần di dời. Trong khi đó, hai dự án chỉnh trang đô thị khu vực bờ Nam kênh Đôi trên địa bàn phường Bình Đông có hơn 2.900 trường hợp nhà ven kênh, rạch cần thực hiện di dời.
Theo bà Lê Thị Hoa (phường Chánh Hưng), gia đình bà đã sống ở khu vực này hơn 20 năm, hiểu rõ môi trường sống ở khu vực nên ủng hộ chủ trương di dời nhà ven kênh, rạch để chỉnh trang đô thị. Gia đình mong muốn chính quyền địa phương thông tin đầy đủ, rõ ràng về chính sách bồi thường, tái định cư và hỗ trợ để người dân sớm ổn định cuộc sống sau di dời.
Hiện công tác giải phóng mặt bằng đang được hai phường Chánh Hưng và Bình Đông khẩn trương triển khai. Theo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng phường Chánh Hưng, tính đến đầu tháng 11/2026, đoạn từ cầu Rạch Ông đến cầu Mật đã lập biên bản, thu thập hồ sơ và cập nhật phần mềm cho 880/944 trường hợp. Đoạn từ cầu Mật đến cầu Hiệp Ân đã lập biên bản, thu thập hồ sơ 1.650/2.060 trường hợp.
Nhằm hỗ trợ người dân trong quá trình thực hiện các dự án trên địa bàn, Chi bộ Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng phường (Đảng ủy phường Chánh Hưng) đã triển khai mô hình dân vận khéo “Đồng hành cùng hộ dân thuộc dự án” trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bàn phường Chánh Hưng giai đoạn 2026 – 2030.
Theo đó, địa phương sẽ chủ động tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc về tài chính và sinh kế của các hộ dân thuộc diện thu hồi đất trong khoảng thời gian chờ nhận tiền chi trả bồi thường chính thức. Phường đặt mục tiêu không để người dân bị gián đoạn sinh hoạt gia đình, việc học tập của con em hoặc phải tìm đến các nguồn vay không chính thức, lãi suất cao.
Địa phương cũng tạo điều kiện thuận lợi nhất để người dân chủ động chuyển đổi nghề nghiệp, tạo việc làm mới; tiếp cận nhà ở tái định cư có pháp lý minh bạch với giá chiết khấu ưu đãi từ các chủ đầu tư dự án nhà ở hoàn thành khu vực lân cận, thanh toán linh hoạt một lần khi nhận tiền bồi thường mà không bị tính lãi phạt.
Hiện phường Chánh Hưng đang đồng loạt triển khai nhiều dự án trọng điểm (Rạch Ông Bé, Rạch Ông Lớn và hai dự án Bờ Nam Kênh Đôi) với hơn 5.400 trường hợp bị ảnh hưởng, trong đó hơn 5.000 hộ giải tỏa toàn bộ. Do đó, bảo đảm chỗ ở, sinh kế cho người dân trong thời gian chờ chi trả bồi thường và tạo điều kiện tiếp cận quỹ nhà tái định cư là yêu cầu cấp thiết.
Theo Chi bộ Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng phường Chánh Hưng, mô hình dân vận khéo “Đồng hành cùng hộ dân thuộc dự án” hướng đến nâng cao tỷ lệ đồng thuận, bàn giao 100% mặt bằng sạch đúng tiến độ cho các công trình trọng điểm, trọng tâm là các dự án dự án nạo vét, cải tạo môi trường kết hợp chỉnh trang đô thị.
Cùng với các giải pháp tại địa phương, vừa qua, UBND TP Hồ Chí Minh đã giao Sở Xây dựng chủ trì rà soát tổng thể quỹ nhà ở xã hội, nhà ở tái định cư hiện có trên địa bàn; đồng thời đánh giá khả năng bố trí phục vụ tái định cư cho các hộ dân thuộc phạm vi thực hiện Đề án chỉnh trang đô thị, khu vực nhà ở trên và ven sông, kênh, rạch trên địa bàn thành phố giai đoạn 2025 – 2030.
Các đơn vị nghiên cứu phương án đàm phán mua lại một phần sản phẩm nhà ở xã hội tại các khu vực phù hợp, ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ hoặc gần nơi ở cũ cho người dân.
Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh Hoàng Nguyên Dinh cho biết, đến năm 2030, thành phố phải hoàn thành di dời toàn bộ khoảng 40.000 hộ sống trên và ven kênh, rạch, với tổng chiều dài khoảng 400 km. Tổng kinh phí cho Đề án khoảng 400.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 1/3 tổng vốn đầu tư công của thành phố giai đoạn 2026 - 2031. Điều này cho thấy thành phố đặc biệt quan tâm đến chương trình di dời toàn bộ 40.000 căn nhà ven kênh, rạch để chỉnh trang đô thị, nâng cao chất lượng cuộc sống của bà con nhân dân.
Từ chủ trương đầu tư được thông qua đến khi các dự án được khởi công, triển khai, TP Hồ Chí Minh đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu chỉnh trang các tuyến kênh, rạch. Sự quyết liệt của chính quyền cùng sự đồng thuận của người dân là yếu tố quan trọng để các công trình sớm hoàn thành, góp phần cải thiện môi trường và diện mạo đô thị.
