Theo truyền thông Qatar, Iraq dự kiến tổ chức bốn ngày nghỉ lễ mang tên Ngày Chủ quyền để đánh dấu việc Mỹ rút toàn bộ binh sĩ. Ngày 30/9 là thời hạn để vài trăm quân nhân Mỹ còn lại rút khỏi Iraq. Các binh sĩ này làm nhiệm vụ cố vấn trong liên minh chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng.
Đối với Thủ tướng Ali al-Zaidi, sự kiện này phù hợp với mục tiêu củng cố quyền lực nhà nước. Tuy nhiên, Baghdad phải xử lý ảnh hưởng của các nhóm vũ trang thân Iran, nguy cơ từ IS và tác động của xung đột khu vực.
Bài toán giải giáp các nhóm vũ trang
Phát biểu tại Đại hội đồng Liên hợp quốc tuần trước, ông al-Zaidi khẳng định nhà nước phải có quyền quyết định cao nhất về chiến tranh và hòa bình. Vũ khí và các công cụ quyền lực phải thuộc về những cơ quan được Hiến pháp quy định.
Chính phủ đặt mục tiêu kiểm soát toàn bộ vũ khí chậm nhất vào tháng 6/2027, thay cho thời hạn ban đầu là ngày 30/9/2026. Kế hoạch bao gồm giải giáp các nhóm dân quân và đưa lực lượng của họ vào hệ thống an ninh chính thức.
Theo ông Douglas Silliman, cựu Đại sứ Mỹ tại Iraq và Kuwait, việc Mỹ rút quân có thể giúp làm suy yếu cơ sở chính trị của các nhóm thân Iran. Những lực lượng này lâu nay viện dẫn sự hiện diện quân sự nước ngoài để duy trì vũ khí và hệ thống chỉ huy riêng. Một số nhóm đã thể hiện ý định không giao nộp vũ khí.
Trả lời phỏng vấn truyền thông Mỹ, ông al-Zaidi cho rằng Mỹ và các nhóm dân quân thân Iran đều cam kết không tấn công trong 90 ngày sau khi quân Mỹ rút đi, nhằm ngăn tình hình xấu đi trong giai đoạn đầu.
Tuy nhiên, ông Renad Mansour, Giám đốc chương trình nghiên cứu Iraq tại Chatham House, cho rằng các nhóm thân Iran vẫn đang trong trạng thái chiến tranh, phối hợp với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và sẽ tiếp tục nhắm vào các lợi ích của Mỹ.
Ông Mansour cảnh báo Baghdad có thể chịu sức ép nếu Washington coi Iraq là quốc gia quá gần gũi với Tehran. Sức ép có thể thể hiện qua các lệnh trừng phạt hoặc việc Mỹ và Israel gia tăng tấn công trên lãnh thổ Iraq.
Lo ngại về năng lực phòng không
Iraq tương đối ổn định kể từ khi IS mất quyền kiểm soát lãnh thổ năm 2017. Tuy vậy, chuyên gia Mohammad Salih thuộc Viện Nghiên cứu Chính sách Đối ngoại cảnh báo về các nhóm IS hoạt động bí mật, diễn biến tại Syria sau thời Tổng thống Bashar al-Assad và cuộc chiến giữa Mỹ, Israel với Iran.
Các chuyên gia đánh giá lực lượng an ninh Iraq đã nâng cao đáng kể năng lực đối phó IS, có thể giúp hạn chế tác động từ việc quân Mỹ rời đi. Tuy nhiên, một số vị trí quan trọng trong chính phủ, trong đó có Bộ trưởng Quốc phòng, vẫn chưa được bổ nhiệm.
Ông Silliman cho rằng năng lực phòng không hạn chế là một điểm yếu đáng lo ngại. Các nhóm thân Iran từng dùng máy bay không người lái, rocket và tên lửa tấn công mục tiêu trong Iraq, trong khi quân đội chưa có khả năng phòng vệ hiệu quả.
Mỹ được cho là đã đưa các hệ thống phòng thủ Patriot và C-RAM tại Erbil ra khỏi Iraq. Các chuyên gia nhận định Washington có thể vẫn duy trì năng lực phòng không hạn chế để bảo vệ cơ sở ngoại giao.
Giới chức khu tự trị người Kurd đặc biệt lo ngại. Người đứng đầu khu tự trị Kurdistan Masrour Barzani cho biết khu vực này đang hứng chịu các cuộc tấn công trong khi thiếu hệ thống phòng thủ cần thiết để tự bảo vệ.
Chuyển trọng tâm sang hợp tác kinh tế
Baghdad và Lầu Năm Góc chưa làm rõ hình thức hợp tác an ninh sau rút quân. Theo một nguồn tin khu vực am hiểu vấn đề, quan hệ có thể tập trung hơn vào tình báo, huấn luyện, hỗ trợ kỹ thuật và nâng cao năng lực các cơ quan Iraq.
Ông al-Zaidi muốn chuyển trọng tâm quan hệ với các đối tác sang kinh tế và phát triển. Ông cam kết mở rộng ngành hóa dầu, xây dựng các tuyến vận chuyển nhiên liệu không đi qua Hormuz. Gián đoạn tại eo biển này trong chiến tranh đã khiến sản lượng dầu Iraq giảm tới 60% trong tháng 3.
Trong cuộc gặp tại Nhà Trắng hồi tháng 7, Tổng thống Donald Trump cũng đề cập triển vọng ký nhiều thỏa thuận với Iraq.
Tuy nhiên, chuyên gia Hamzeh Hadad thuộc Trung tâm An ninh Mỹ mới cho rằng hợp tác kinh tế khó phát triển nếu xung đột khu vực chưa hạ nhiệt. Bất ổn còn tạo lý do để các nhóm vũ trang tiếp tục tồn tại.
Bà Lahib Higel, Phó giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, đề nghị Washington duy trì hợp tác an ninh và hỗ trợ Baghdad củng cố các cơ quan nhà nước, tránh đẩy ông al-Zaidi vào cuộc đối đầu quân sự khó giành phần thắng với các nhóm thân Iran. Theo bà, Iraq cần có không gian để tự tìm thế cân bằng trong quan hệ với cả Washington và Tehran.
