Theo kênh Al Jazeera, Iran đề xuất với Mỹ lộ trình mở lại eo biển Hormuz trong vòng bảy ngày nếu Washington đáp ứng một số điều kiện, trong bối cảnh giá nhiên liệu cao gây thêm sức ép lên Tổng thống Donald Trump trước bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 24/9 cho biết Tehran đã chuyển tới Washington đề xuất mở lại eo biển Hormuz trong bảy ngày thông qua các bên trung gian tại Đại hội đồng Liên hợp quốc ở New York. Theo ông, thời gian này có thể bắt đầu ngay sau khi Mỹ chấp nhận kế hoạch.
Hai bên đều đánh giá tích cực các cuộc tiếp xúc gián tiếp do Qatar thúc đẩy, song chưa có dấu hiệu cho thấy đàm phán đạt đột phá khi xung đột đã kéo dài gần bảy tháng. Các chuyên gia cho rằng một thỏa thuận hòa bình toàn diện vẫn khó đạt được do Washington và Tehran còn bất đồng về trình tự đàm phán.
Ông Araghchi cho biết đề xuất mới tương tự bản ghi nhớ được Mỹ và Iran ký hồi tháng 6, từng giúp giảm căng thẳng trong thời gian ngắn trước khi đổ vỡ.
Theo kế hoạch khi đó, Iran cho phép tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz mà không phải trả phí trong 60 ngày, tạo thời gian để hai bên đàm phán thỏa thuận hòa bình lâu dài. Tuy nhiên, bản ghi nhớ không quy định rõ cơ chế sau thời hạn này.
Ngoại trưởng Iran chưa công bố chi tiết các điều kiện của đề xuất mới, trong đó có những bước Washington phải thực hiện trước khi thời hạn bảy ngày bắt đầu, cách hai bên xác minh việc thực hiện cam kết và quy định đối với hoạt động hàng hải sau khi Hormuz được mở lại.
Tehran trước đó tuyên bố sẽ không tham gia các cuộc đàm phán hòa bình rộng hơn, bao gồm vấn đề chương trình hạt nhân, nếu Mỹ chưa dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran quanh eo biển Hormuz, bãi bỏ các lệnh trừng phạt và bảo đảm chấm dứt các cuộc tấn công.
Urban Coningham, chuyên gia nghiên cứu tại Viện Dịch vụ Hoàng gia Anh, nhận định Iran khó nhận được toàn bộ các biện pháp nới lỏng trừng phạt mà nước này yêu cầu. Vì vậy, Tehran có thể coi quyền kiểm soát eo biển là công cụ quan trọng để phục hồi kinh tế sau chiến tranh.
Eo biển Hormuz nằm giữa Iran và Oman, là tuyến vận chuyển quan trọng đối với dầu khí từ Vùng Vịnh ra thị trường thế giới. Bất ổn tại khu vực này đã làm gián đoạn hoạt động vận tải và góp phần đẩy giá năng lượng tăng cao.
Chuyên gia cho rằng việc Iran công khai đề xuất tại Liên hợp quốc cũng nhằm gây thêm sức ép lên chính quyền Trump khi giá nhiên liệu tại Mỹ tăng và bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần.
Nếu eo biển Hormuz được mở lại, nguồn cung năng lượng có thể được cải thiện, tạo điều kiện để Washington giảm áp lực từ giá nhiên liệu trước khi cử tri Mỹ đi bỏ phiếu. Tuy nhiên, ông Trump cho rằng Iran đang chờ xem đảng Cộng hòa thể hiện thế nào trong cuộc bầu cử tháng 11 và dự đoán một thỏa thuận có thể chỉ xuất hiện sau cuộc bỏ phiếu.
Tổng thống Mỹ cũng cảnh báo sẽ có hành động mạnh nếu Tehran không đạt thỏa thuận, đồng thời khẳng định mục tiêu của Washington là ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.
Ngoại trưởng Araghchi ngày 22/9 gặp đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner, con rể Tổng thống Trump, trong cuộc tiếp xúc do Qatar làm trung gian. Ông đánh giá cuộc trao đổi tích cực và cho biết thông điệp giữa hai bên tiếp tục được chuyển qua các kênh trung gian.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho rằng chưa thể coi cuộc gặp là một bước đột phá.
Chuyên gia Burcu Ozcelik nhận định Washington và Tehran đang có những tính toán khác nhau về mức độ gây sức ép lên đối phương. Chính quyền Trump có thể tin rằng phong tỏa hải quân và các biện pháp trừng phạt đang khiến Iran chịu sức ép, trong khi Tehran vẫn duy trì lập trường cứng rắn.
Đề xuất mở lại eo biển Hormuz trong bảy ngày vì vậy trở thành phép thử mới đối với nỗ lực ngoại giao Mỹ - Iran. Kết quả đàm phán không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ giữa hai nước mà còn có thể tác động đáng kể tới nguồn cung năng lượng và giá nhiên liệu toàn cầu.
