Không chỉ tạo nên một sản vật mang hương vị đặc trưng của quê hương, nghề làm cốm còn lưu giữ những nét văn hóa truyền thống, góp phần tạo sinh kế cho người dân và mở ra hướng phát triển gắn bảo tồn văn hóa với du lịch cộng đồng.
Đồng bào Tày ở xã Thuận Hòa (Tuyên Quang) trong trang phục truyền thống thoăn thoắt ngắt từng bông lúa nếp vừa độ để về làm cốm.
Từ cánh đồng mùa thu đến hạt cốm xanh
Trên cánh đồng lúa nếp cái hoa vàng trĩu bông, ông Lệnh Hùng Nguyện, Bí thư Chi bộ thôn Bản Mịch, xã Thuận Hòa cho biết, mùa cốm chính mỗi năm bắt đầu vào khoảng tháng 9, tháng 10 âm lịch, khi những bông lúa nếp cái hoa vàng vừa độ. Đây cũng là thời điểm cốm được cho là thơm, dẻo và ngon nhất. Vụ lúa thứ hai vẫn có thể làm cốm nhưng hương vị không đậm đà bằng vụ chính.
Với người Tày, cốm không chỉ là món quà của mùa thu mà còn là sản phẩm kết tinh từ đồng ruộng, sức lao động và kinh nghiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Những ngày này, đúng vào vụ lúa nếp chín, những thửa ruộng ở Thuận Hòa đã rút cạn nước. Trên cánh đồng, những phụ nữ Tày trong trang phục truyền thống thoăn thoắt đôi tay, lựa và ngắt từng bông lúa vừa độ.
Giữa không gian bình yên của mùa gặt, trên khoảng ruộng của gia đình, bà Nông Thị Ninh (thôn Bản Mịch, xã Thuận Hòa), người đã có hơn 30 năm gắn bó với nghề làm cốm chia sẻ: "Muốn có mẻ cốm ngon, trước hết phải chọn đúng thời điểm thu hái. Lúa làm cốm phải vừa chắc hạt, còn xanh, không quá non cũng chưa quá già. Lúa từ ruộng mang về được lựa lại, sấy với ngọn lửa vừa đủ rồi mới đưa vào giã. Qua từng nhịp chày, hạt cốm xanh dần hiện ra, sau đó được sàng, sảy để loại bỏ trấu. Mỗi mẻ giã khoảng 30 phút, giã đúng kỹ thuật thì hạt cốm mới mềm, mỏng và dẻo".
Phụ nữ Tày ở xã vùng cao Thuận Hòa, Tuyên Quang rạng rỡ trong mùa thu hoạch lúa làm cốm.
Thời điểm này, nhiều khách quen liên tục đặt mẻ cốm mới. Họ tìm đến cốm của bà Ninh bởi yêu thích hương thơm dịu, vị dẻo đặc trưng được làm hoàn toàn thủ công. Trong gian bếp của gia đình, bếp lửa luôn đỏ hồng dưới nồi sấy lúa; những mẻ lúa vừa tới độ được trút xuống, làm sạch rồi cho vào cối. Tiếng chày giã đều vang lên giữa không gian yên bình của thôn bản. Từng nhịp chày, từng lần sàng được thực hiện cẩn thận để những hạt cốm xanh, mỏng, dẻo dần hiện ra, mang theo hương thơm của lúa mới và vị ngọt của đồng đất Thuận Hòa.
Bà Ninh kể, nghề làm cốm của gia đình được truyền qua nhiều thế hệ, đến nay bà đã có hơn 30 năm gắn bó với từng mùa cốm. Với bà, giữ nghề không chỉ là giữ một cách làm ra hạt cốm thơm ngon mà còn là gìn giữ phong tục, tập quán và nét văn hóa Tày được cha ông trao truyền.
"Tôi luôn cố gắng giữ cách làm cốm truyền thống, từ khâu chọn lúa, sấy, giã đến sàng, sảy để sau này còn truyền lại cho con cháu. Cốm không chỉ giúp gia đình có thêm thu nhập mà còn là nét văn hóa của người Tày. Còn làm cốm, còn giữ được nghề, những hương vị, phong tục của cha ông còn được tiếp nối", bà Ninh chia sẻ.
Giữ nghề truyền thống, mở hướng phát triển
Tỉ mỉ sấy lúa nếp theo phương pháp thủ công trên bếp lò để tạo nên những mẻ cốm thơm dẻo.
Theo người dân địa phương, nghề làm cốm ở Thuận Hòa có từ lâu đời, chủ yếu được duy trì trong các hộ gia đình. Ở thôn Bản Mịch có 379 hộ, trong đó, 104 hộ làm cốm. Cốm được bán theo lon, mỗi lon khoảng 15.000 - 20.000 đồng; nếu bán theo cân, giá khoảng 100.000 - 120.000 đồng/kg. Những hộ làm nhiều, duy trì nghề thường xuyên có thể thu nhập hàng trăm triệu đồng/năm.
Chị Nông Thị Thảo, một trong những hộ làm cốm nhiều nhất thôn Bản Mịch cho hay, gia đình mỗi năm thu về hơn 100 triệu đồng từ nghề này. Theo chị, hiệu quả kinh tế là động lực để gia đình tiếp tục duy trì và mở rộng sản xuất.
Tỉ mỉ sấy lúa nếp theo phương pháp thủ công trên bếp lò để tạo nên những mẻ cốm thơm dẻo.
"Gia đình tôi tiếp tục duy trì, mở rộng hơn nữa để có thêm sản phẩm phục vụ thị trường. Làm cốm có thêm thu nhập nên gia đình cũng có động lực giữ nghề. Quan trọng là phải giữ được chất lượng, hương vị và cách làm truyền thống để cốm Thuận Hòa ngày càng nhiều người biết đến", chị Thảo hồ hởi nói.
Với người Tày, giá trị của cốm không chỉ nằm ở thu nhập. Đằng sau mỗi mẻ cốm là những kinh nghiệm được truyền từ ông bà, cha mẹ cho con cháu. Ông Lệnh Hùng Nguyện cho rằng, giữ nghề phải gắn với giữ nét riêng của sản phẩm. Chúng tôi xác định, muốn giữ được nghề phải giữ được cách làm truyền thống và chất lượng của cốm. Chi bộ, các đoàn thể tuyên truyền, vận động bà con duy trì nghề, giữ được nét riêng của cốm Thuận Hòa. Khi sản phẩm giữ được hương vị đặc trưng, nghề mới có thể phát triển lâu dài.
Bên cối đá, người thoăn thoắt giã, người khéo léo vén cốm, cùng tạo nên những mẻ cốm xanh thơm dẻo.
Từ một nghề gắn với mùa vụ, nghề làm cốm đang mở ra thêm cơ hội phát triển gắn với du lịch cộng đồng. Những công đoạn làm cốm thủ công, không gian gia đình và câu chuyện về nghề truyền thống có thể trở thành trải nghiệm để du khách hiểu hơn về đời sống, văn hóa của người Tày.
Theo ông Triệu Quốc Đạt, Chủ tịch UBND xã Thuận Hòa, thời gian tới, xã sẽ quan tâm kết hợp việc giữ gìn nét văn hóa truyền thống với phát triển du lịch. Xã mong muốn du khách đến Thuận Hòa không chỉ thưởng thức cốm mà còn được trải nghiệm thực tế các công đoạn làm cốm cùng người dân, qua đó hiểu hơn về văn hóa của đồng bào Tày. Đây cũng là hướng mở rộng đầu ra cho sản phẩm, tạo thêm việc làm, tăng thu nhập và góp phần phát triển kinh tế địa phương.
Mẻ cốm mới được sàng cẩn thận, loại bỏ trấu và những hạt chưa đạt để giữ lại những hạt cốm xanh, mềm, dẻo.
Giữ hồn cốm cũng là giữ một phần hồn của bản làng; giữ tiếng chày, giữ cách chọn lúa, giữ bí quyết bên bếp lửa và những câu chuyện được trao truyền cho con cháu. Để giữ nhịp sống đang đổi thay, hạt cốm xanh vẫn mang theo hương vị mùa thu và một phần ký ức, nếp sống, văn hóa của người Tày ở vùng cao Thuận Hòa.
