Trọn đời đam mê sử học Việt Nam
 Chân dung giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Phan Huy Lê. Ảnh: Minh Đức/TTXVN |
Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Phan Huy Lê, Viện sĩ Thông tấn Viện Hàn lâm Văn khắc và Mỹ văn (Cộng hòa Pháp), sinh ngày 23/2/1934 tại xã Thạch Châu, huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Năm 1952 ông đến Thanh Hóa học dự bị Đại học. Ông dự định sẽ theo đuổi ngành khoa học tự nhiên tại Đại học Sư phạm Hà Nội nhưng Giáo sư Trần Văn Giàu và Giáo sư Đào Duy Anh nhận thấy ông là người có năng lực đặc biệt về khoa học xã hội nên đã hướng ông vào học Ban Sử - Địa.
Năm 1980 ông được công nhận chức danh Giáo sư với hàng trăm công trình nghiên cứu có giá trị về lịch sử, trong đó có những công trình nổi bật như “Chế độ ruộng đất và kinh tế nông nghiệp thời Lê Sơ”, “Lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam”, “Khởi nghĩa Lam Sơn”, “Phong trào nông dân Tây Sơn”, “Lịch sử và văn hóa Việt Nam”, “Các giá trị truyền thống và con người Việt Nam hiện nay”, “Tìm về cội nguồn”, “Lịch sử Thăng Long – Hà Nội”…
Một trong những công trình nghiên cứu có giá trị của Giáo sư Phan Huy Lê để lại là công trình “Lịch sử và văn hóa Việt Nam – Tiếp cận bộ phận”. Đây là công trình được Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết là trường hợp duy nhất thuộc lĩnh vực sử học được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh lần V năm 2017. Công trình gồm 9 chương, tập hợp nhiều bài báo, nhiều công trình nghiên cứu của Giáo sư Phan Huy Lê trong thời gian 10 năm kể từ 1998 (cả trong nước và ngoài nước). Điểm đặc biệt nhất ở công trình này là cách tiếp cận đa tuyến và toàn diện, mở rộng cả về không gian và thời gian trong lịch sử Việt Nam.
Nhớ về Giáo sư Phan Huy Lê, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam Phó Giáo sư, Tiến sỹ Tống Trung Tín cho biết: Giáo sư Phan Huy Lê là một cây đại thụ của nền sử học Việt Nam, ông là một con người có tinh thần làm việc rất cẩn thận, tác phong nghiên cứu rất khoa học, ông luôn cố gắng ở mức cao nhất để đạt tính hoàn thiện của một vấn đề sử học mà giáo sư đang quan tâm, giải quyết. Ông qua đời là sự mất mát rất lớn đối với ngành sử học nước nhà.
Những công trình nghiên cứu đáng trân trọng
Tổng số các công trình nghiên cứu về mảng kinh tế - xã hội của Giáo sư Phan Huy Lê là 114 (chiếm 25,62%), đứng vào hàng thứ hai ngay sau mảng lịch sử chống ngoại xâm. Tiêu biểu cho mảng đề tài này ngoài "Chế độ ruộng đất và kinh tế nông nghiệp thời Lê sơ", các tác phẩm viết về phong trào nông dân Tây Sơn, còn phải kể đến các bộ địa bạ Hà Đông, Thái Bình, Hà Nội, chương trình nghiên cứu gia phả Việt Nam, các cuốn sách, chuyên đề về hình thái kinh tế - xã hội, kết cấu kinh tế - xã hội, làng xã người Việt ở vùng đồng bằng Bắc bộ...
Trách nhiệm lớn nhất là tổng kết lịch sử đất nước
Ngay từ năm 1959, nghĩa là khi mới bắt tay viết những trang bản thảo đầu tiên, ông đã có một tập bài giảng "Lịch sử Việt Nam từ 1406 đến 1858". Liên tiếp 2 năm sau, ông cho ra mắt "Lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam" tập II (1960) và "Lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam" tập III (1961), góp phần làm nên tầm vóc của Khoa Lịch sử.
Năm 1971, ông cùng Nhà sử học Trần Quốc Vượng viết "Lịch sử Việt Nam" tập I, được coi là cuốn thông sử đầu tiên của chế độ mới. Trong thời gian này hàng loạt các bài giảng, giáo trình khác về "Lịch sử Việt Nam" ra đời (vào các năm 1966, 1970, 1978...) làm cơ sở cho sự xuất hiện "Lịch sử Việt Nam" tập I (1983) - một cuốn sách tổng kết lịch sử Việt Nam từ thời kỳ nguyên thủy đến thế kỷ thứ X tương đối đầy đủ và cập nhật.
Trong đề tài khoa học độc lập cấp Nhà nước xây dựng bộ sách "Lịch sử Việt Nam" 4 tập, Giáo sư Phan Huy Lê vừa là chủ biên, vừa là tác giả chính của 2 tập I và II, được coi là tổng kết cao nhất về giai đoạn lịch sử từ nguồn gốc cho đến giữa thế kỷ XIX.
Đặc biệt trong thời gian gần đây ông được Đảng và Chính phủ giao nhiệm vụ chủ nhiệm đề án và tổng chủ chương trình quốc gia về Lịch sử Việt Nam, chương trình triển khai đến cuối năm 2018 phải hoàn thành nhưng ông đã cố gắng hoàn thiện công trình được giao.
Cuối đời, ông dành toàn bộ tâm sức để hoàn thành bộ Quốc sử Việt Nam lớn nhất từ trước tới nay với tư cách Tổng chủ biên. Dự kiến, năm 2019 bộ Quốc sử hoàn thành.
Ghi nhận những đóng góp của ông cho sự nghiệp nghiên cứu và phát nền sử học Việt Nam, ông đã vinh dự được Đảng, Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học năm 2016 vì những đóng góp xuất sắc cho nền sử học nước nhà.
Ông được phong học hàm Giáo sư Sử học (1980), Nhà giáo Ưu tú (1988), Nhà giáo Nhân dân (1994); được tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì (1985), Huân chương Lao động các hạng Nhất (1998), Nhì (1994), Ba (1974, 2012); được tặng Giải thưởng Nhà nước về khoa học - công nghệ với tác phẩm “Tìm về cội nguồn” (2000), Giải thưởng Quốc tế Văn hoá Á châu Fukuoka, Nhật Bản (1996), Huân chương Cành cọ Hàn lâm của chính phủ Pháp (2002), Công dân Ưu tú của Thủ đô (năm 2010), Huân chương Lao động hạng Ba (năm 2012), Bằng khen Thủ tướng Chính phủ (năm 2012), Giải thưởng Danh dự khối Pháp ngữ (năm 2014),…
Là đại thụ của nền sử học Việt Nam, Giáo sư Phan Huy Lê là nhà sử học Việt Nam nổi tiếng nhất trong giới sử học Việt Nam đương đại. Sự ra đi của ông làm cho nhiều người tiếc thương, sau khi nghe tin giáo sư qua đời, rất nhiều lời chia buồn từ các học giả trong và ngoài nước trong đó có: Anh, Pháp, Nhật, Hàn Quốc,…. nơi mà quãng thời gian giáo sư từng làm việc và giảng dạy.
Có thể thấy rằng Giáo sư Phan Huy Lê là một nhà khoa học nghiêm túc, luôn luôn phát hiện những đóng góp quan trọng trong khoa học. Ông được coi là trụ cột của ngành lịch sử Việt Nam, là một trí thức tận tâm, tận lực với Tổ quốc.
