Khủng hoảng khói mù Đông Nam Á
Mùa cháy rừng nghiêm trọng nhất của Indonesia trong hơn một thập niên đang cho thấy những phản ứng của Đông Nam Á trước vấn nạn khói mù đã thay đổi nhiều đến đâu, cũng như vẫn tồn tại những điều chưa thay đổi, kể từ năm 2015.
Các vụ cháy rừng và cháy đất đã hoành hành suốt nhiều tuần qua tại các khu vực thuộc đảo Sumatra, Borneo và Papua của Indonesia, phát tán khói bao trùm những vùng rộng lớn nội địa đồng thời lan sang các nước láng giềng là Malaysia và Singapore.
Mùa khô kéo dài cùng với hiện tượng El Nino trong năm nay đã làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng vốn gần như diễn ra hàng năm này, khiến hàng triệu người phải tiếp xúc với làn khói độc hại chứa các hạt bụi nguy hiểm.
Theo Bộ Y tế Indonesia, từ tháng 8 đến giữa tháng 9, hơn 170.000 ca nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính đã được ghi nhận tại các khu vực bị ảnh hưởng bởi khói mù, trong đó có hơn 40.000 ca là trẻ nhỏ. Tình trạng khói mù đã buộc hàng trăm trường học tại Malaysia phải đóng cửa và khiến hơn 1,4 triệu học sinh Indonesia phải chuyển sang học từ xa, mặc dù tổng thiệt hại về kinh tế vẫn chưa được xác định cụ thể.
Thời tiết khắc nghiệt trong năm nay chỉ là một phần của nguyên nhân. Việc sử dụng lửa để phát quang đất đai phục vụ nông nghiệp vốn là phương thức chi phí thấp đã tồn tại từ lâu ở Đông Nam Á, trong khi sự mở rộng của các đồn điền trồng cọ và cây lấy gỗ làm bột giấy đã khiến các vùng đất than bùn rộng lớn rơi vào cảnh cạn kiệt, suy thoái.
Những dư âm từ năm 2015 là điều khó có thể phớt lờ. Theo Ngân hàng Thế giới (WB), các vụ cháy rừng năm đó đã thiêu rụi khoảng 2,6 triệu ha đất, gây ra tình trạng khói mù nghiêm trọng kéo dài nhiều tháng trên khắp Đông Nam Á và khiến Indonesia chịu thiệt hại kinh tế ước tính lên tới 16 tỷ USD.
Giáo sư dự bị Paruedee Nguitragool tại Đại học Chiang Mai (Thái Lan), chia sẻ với truyền thông Đức rằng nguy cơ xảy ra tình trạng khói mù nghiêm trọng với tần suất dày đặc hơn đang gia tăng khi điều kiện khí hậu ngày càng xấu đi.
Bà nhấn mạnh: "Nông dân và các doanh nghiệp cần có những phương pháp thay thế để dọn dẹp đất đai cũng như các chính sách khuyến khích áp dụng những phương pháp này. Đồng thời, công tác phục hồi đất đai và rừng cũng cần được triển khai. Song song đó, người tiêu dùng cần nâng cao nhận thức để biết liệu sản phẩm mình mua có bắt nguồn từ các quy trình bền vững và liệu quá trình sản xuất có sử dụng hình thức đốt hay không".
Điều gì đã thay đổi sau năm 2015?
Thảm họa năm 2015 dẫn đến những thay đổi lớn về chính sách. Giáo sư David Mark Taylor tại Đại học Quốc gia Singapore lưu ý rằng Indonesia tăng cường công tác phục hồi đất than bùn, giám sát cháy rừng, thực thi pháp luật và chữa cháy, trong khi Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) mở rộng hợp tác khu vực.
Indonesia đã thành lập Cơ quan Phục hồi Đất than bùn vào năm 2016 nhằm khôi phục hàng triệu ha đất than bùn bị suy thoái. Nhiệm vụ của cơ quan này sau đó được mở rộng sang lĩnh vực phục hồi rừng ngập mặn. Cơ quan này sau đó được đổi tên thành Cơ quan Phục hồi Đất than bùn và Rừng ngập mặn.
Các cơ quan chức năng cũng ngày càng mạnh tay đưa doanh nghiệp vi phạm ra tòa. Năm ngoái, một tòa phúc thẩm đã yêu cầu công ty dầu cọ PT Banyu Kahuripan Indonesia bồi thường khoảng 14 triệu euro thiệt hại về môi trường do các vụ cháy xảy ra trên diện tích hơn 3.300 ha thuộc khu vực được nhượng quyền của công ty này. Nhiều công ty khác cũng phải đối mặt với các lệnh yêu cầu phục hồi môi trường nghiêm ngặt hơn.
Ở cấp độ khu vực, ASEAN đã thông qua Chiến lược Quản lý Đất than bùn mới cùng Lộ trình Không Khói mù giai đoạn 2023-2030. Đồng thời, Trung tâm Điều phối ASEAN về Kiểm soát Ô nhiễm Khói mù Xuyên biên giới đã chính thức khai trương văn phòng hành chính tại Jakarta vào tháng 4, hơn hai thập niên sau khi Hiệp định ASEAN về Ô nhiễm Khói mù Xuyên biên giới năm 2002 được ký kết.
Ông Taylor nhận định: "Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết, và nguyên nhân chính gây ra tình trạng này cũng vẫn còn đó". Một số vùng đất than bùn rộng lớn vẫn trong tình trạng bị rút cạn nước hoặc suy thoái. Ông Taylor nhận định rằng những vùng đất than bùn bị quản lý kém hoặc "bỏ hoang" như vậy có thể trở nên cực kỳ dễ cháy trong các đợt hạn hán kéo dài.
Hơn nữa, Cơ quan Phục hồi Đất than bùn và Rừng ngập mặn đã chấm dứt hoạt động vào cuối năm 2024 với các trách nhiệm của cơ quan này được chuyển giao lại cho những bộ, ngành chính phủ khác. Điều này dấy lên lo ngại trong giới bảo vệ môi trường về việc liệu các đơn vị tiếp nhận có thể duy trì được sự tập trung và ưu tiên như trước hay không.
Các vụ cháy rừng năm nay đã chuyển hướng sự chú ý từ việc xây dựng thỏa thuận mới sang việc làm thế nào để các chính phủ Đông Nam Á có thể vận hành hiệu quả những cơ chế hiện có. "Để ngăn tình trạng này trở nên tồi tệ hơn, cần có sự hợp lực thực sự về năng lực giữa các nước ASEAN", giáo sư dự bị Helena Varkkey tại Đại học Malaya (Malaysia) kết luận.
