Từ thực tiễn tại các trường học ở TP Hồ Chí Minh, yêu cầu đổi mới cách học Ngữ văn, Lịch sử không chỉ dừng ở việc tạo hứng thú mà còn hướng đến phát triển tư duy độc lập và năng lực tự học cho học sinh.
Đưa kiến thức ra khỏi trang sách
Tại Trường THPT Lê Quý Đôn (phường Xuân Hòa, TP Hồ Chí Minh), dự án “Lê Quý Đôn Re:CODE - Giải mã di sản, kiến tạo tương lai” đưa học sinh đến với cuộc đời, sự nghiệp và tác phẩm của nhà bác học bằng nhiều hình thức. Các em tự tìm hiểu tư liệu, lựa chọn nội dung để làm infographic, podcast, poster, truyện tranh, video ngắn và flashcard.
Từ cảm hứng của “Kiến văn tiểu lục”, học sinh viết các đoạn khảo cứu về đời sống; từ “Quế Đường thi tập”, các em sáng tác thơ, xây dựng bộ thẻ ghi điều ước “Con đường công danh”. Cuộc đời và đóng góp của Lê Quý Đôn còn được tái hiện qua diễn xuất, âm nhạc và thuyết trình.
Để thực hiện sản phẩm, học sinh phải chọn lọc thông tin, xác định ý chính và tìm cách trình bày dễ hiểu. Việc đưa tác phẩm lên sân khấu cũng đòi hỏi các em đọc, phân tích nhân vật, lựa chọn chi tiết và xây dựng kịch bản.
Cô Phí Thị Thu Lan, giáo viên Trường THPT Lê Quý Đôn, cho biết dự án giúp học sinh hiểu thêm về tài năng, nhân cách và sự nghiệp của danh nhân mà ngôi trường mang tên. Các sản phẩm thể hiện tình cảm, sự kính trọng của các em đối với tiền nhân. Theo cô, học sinh từng bước trưởng thành qua những hoạt động như vậy.
Với em Nguyễn Quang Minh, học sinh lớp 11A14, việc hóa thân thành nhà bác học Lê Quý Đôn không chỉ mang lại niềm vinh dự mà còn là trải nghiệm đáng nhớ. Em chia sẻ: “Hôm nay được đóng vai nhà bác học Lê Quý Đôn, đó là niềm vinh dự và kỷ niệm đáng nhớ của em. Trong quá trình biểu diễn, em mong muốn mọi người cảm nhận được những đóng góp vô giá của cụ Lê Quý Đôn cho đời sau. Em nghĩ điểm đặc biệt của dự án là thay vì trong những tiết học môn Văn, chúng em được đọc và phân tích tác phẩm, còn qua hoạt động này của nhà trường, chúng em được ‘nhìn’ tác phẩm trực quan, sinh động bằng hình ảnh”.
Theo em Tâm Anh, học sinh lớp 11A12, dự án giúp học sinh hiểu hơn về ngôi trường mình đang theo học, đồng thời mang lại nguồn cảm hứng sáng tạo để mỗi nhóm, mỗi lớp tạo ra những sản phẩm độc đáo, mang màu sắc riêng.
Từ thực tiễn này, có thể thấy việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm đã tạo thêm cơ hội để học sinh tiếp cận văn học, lịch sử và di sản văn hóa bằng nhiều hình thức. Tuy nhiên, hiệu quả đổi mới không chỉ được đo bằng mức độ sôi nổi của hoạt động hay sự bắt mắt của sản phẩm. Điều quan trọng hơn là học sinh hiểu đến đâu, có khả năng phân tích, lý giải và vận dụng kiến thức như thế nào sau quá trình học tập.
Phát triển năng lực tự học, tư duy độc lập
Để học sinh có thêm kiến thức phục vụ các hoạt động sáng tạo, việc duy trì thói quen đọc cũng được các trường chú trọng. Tại Trường THCS Nguyễn Du (phường Bến Thành, TP Hồ Chí Minh), chương trình “Rời màn hình - Mở tương lai” gợi mở cách sử dụng thiết bị số hợp lý và dành thời gian cho sách.
Chương trình có sự tham gia của tác giả Nguyệt Minh và tác giả Trung Nghĩa, Đại sứ Văn hóa đọc TP Hồ Chí Minh 2023 - 2024, cùng khoảng 1.100 học sinh.
Trong cuộc trò chuyện, tác giả Trung Nghĩa chia sẻ về lợi ích của điện thoại, giá trị của sách và cách giảm thời gian nhìn màn hình để đọc nhiều hơn. Từ những cuốn sách gắn với tuổi thơ như “Dế Mèn phiêu lưu ký”, “Hoàng tử bé”, “Gulliver du ký”, “Buratino và chiếc chìa khóa vàng” cùng truyện tranh “Doraemon”, anh kể về việc đọc đã khơi dậy trí tưởng tượng và tinh thần khám phá.
Theo tác giả Trung Nghĩa, nhiều học sinh cho biết đọc sách giúp các em học tốt hơn các môn Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Toán học, đồng thời củng cố ước mơ trở thành kỹ sư, bác sĩ. Anh nhấn mạnh: “Đọc sách không phải để trở thành người giỏi nhất, mà để có thêm lựa chọn cho cuộc đời. Khi có thêm hiểu biết, chúng ta có thêm cơ hội trên con đường phù hợp với mình”.
Trong môi trường số, yêu cầu đặt ra không đơn giản là thay thế thời gian sử dụng điện thoại bằng thời gian đọc sách mà là giúp học sinh biết lựa chọn nguồn thông tin, đọc có mục đích và phân biệt nội dung đáng tin cậy. Công nghệ có thể hỗ trợ việc học, nhưng không thể thay thế quá trình đọc hiểu, suy ngẫm và kiểm chứng của người học.
Từ việc đọc sách đến tìm hiểu di sản và sáng tạo sản phẩm học tập, điểm chung là khuyến khích học sinh chủ động khám phá, tiếp nhận và vận dụng tri thức. Đổi mới cách học Ngữ văn, Lịch sử vì thế không chỉ nhằm tạo hứng thú mà còn giúp học sinh phát triển tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và năng lực tự học.
Như cô Bùi Minh Tâm, Hiệu trưởng Trường THPT Lê Quý Đôn (phường Xuân Hoà) chia sẻ, nhà trường luôn tạo điều kiện để giáo viên và học sinh phát huy sức sáng tạo qua các dự án môn học, liên môn, qua đó thúc đẩy tinh thần tự học, giúp các em tự tin thể hiện thế mạnh, rèn luyện kỹ năng và nâng cao khả năng thích ứng với xã hội.
