Gỡ điểm nghẽn từ năng lực doanh nghiệp
Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu quan trọng, song cơ hội mở rộng đơn hàng luôn đi kèm những yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, xuất xứ, pháp lý và khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng. Thực tế cho thấy, doanh nghiệp có thể tìm được khách hàng nhưng vẫn khó duy trì thị trường nếu giá bán chưa tính đầy đủ chi phí logistics, hồ sơ thiếu nhất quán hoặc sản phẩm chưa đáp ứng đúng yêu cầu của hệ thống phân phối.
Những hạn chế này không chỉ làm giảm biên lợi nhuận mà còn có thể khiến doanh nghiệp mất lợi thế khi thị trường thay đổi hoặc khi đối tác tăng cường kiểm tra nguồn gốc hàng hóa.
Tại Hội thảo “Thị trường Hoa Kỳ 2026: Cơ hội, thách thức và các giải pháp đột phá cho doanh nghiệp Việt Nam” mới đây, ông Trần Ngọc Liêm, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Giám đốc VCCI Chi nhánh TP Hồ Chí Minh cho rằng, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy từ tìm kiếm đơn hàng ngắn hạn sang phát triển thị trường dài hạn, xây dựng thương hiệu và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Theo ông Trần Ngọc Liêm, xu hướng các tập đoàn và hệ thống bán lẻ Hoa Kỳ đa dạng hóa nguồn cung đang tạo thêm cơ hội cho hàng Việt Nam. Tuy nhiên, đây cũng là thị trường có tiêu chuẩn kỹ thuật cao, hệ thống pháp luật chặt chẽ và thường xuyên sử dụng các công cụ phòng vệ thương mại.
Vì vậy, doanh nghiệp không thể chờ đến khi ký hợp đồng hoặc phát sinh yêu cầu từ khách hàng mới bắt đầu hoàn thiện hồ sơ, quy trình sản xuất. Việc đáp ứng tiêu chuẩn cần được chuẩn bị ngay từ khâu nguyên liệu, sản xuất đến quản lý dữ liệu và chứng từ.
Ông Liêm chỉ ra ba nhóm sức ép lớn gồm tiêu chuẩn xanh, phòng vệ thương mại và biến động logistics. Các nhà nhập khẩu, hệ thống phân phối ngày càng quan tâm đến trách nhiệm xã hội, khả năng truy xuất nguyên liệu và dấu chân carbon của sản phẩm. Trong khi đó, nếu doanh nghiệp thiếu sổ sách minh bạch hoặc không chứng minh được chuỗi cung ứng, rủi ro sẽ gia tăng khi xuất hiện các cuộc điều tra liên quan đến xuất xứ hoặc phòng vệ thương mại.
Để giảm những rủi ro này, doanh nghiệp cần nghiên cứu sâu hơn thị hiếu, đặc điểm tiêu dùng và phân khúc khách hàng tại từng khu vực của Hoa Kỳ, thay vì xem đây là một thị trường đồng nhất. Song song đó là bảo hộ sở hữu trí tuệ, duy trì chất lượng sản phẩm ổn định, xây dựng dịch vụ hậu mãi và phát triển mạng lưới phân phối bản địa.
Theo ông Liêm, những yếu tố này giúp doanh nghiệp tạo dựng uy tín và tăng giá trị sản phẩm, từ đó giảm phụ thuộc vào cạnh tranh bằng giá - điểm yếu thường gặp của nhiều doanh nghiệp khi mới tiếp cận thị trường quốc tế.
Ở góc độ rộng hơn, PGS.TS Đặng Đình Quý, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, nguyên Trưởng Đại diện Thường trực Việt Nam tại Liên Hợp Quốc nhận định, cạnh tranh giữa các nước lớn sẽ tiếp tục tác động mạnh đến công nghệ, chuỗi cung ứng và không gian hợp tác kinh tế.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam có cơ hội nâng vai trò trong chuỗi giá trị, từ một địa điểm sản xuất thay thế sang vị trí tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển công nghệ và kết nối giữa các hệ sinh thái sản xuất.
Tuy nhiên, theo ông Đặng Đình Quý, cơ hội chỉ có thể chuyển thành lợi thế khi năng lực nội sinh được cải thiện. Những yếu tố cần củng cố gồm thể chế, năng lực doanh nghiệp, công nghệ, chất lượng nhân lực, hạ tầng và khả năng hội nhập chủ động.
Đối với doanh nghiệp, điều này đồng nghĩa với việc phải đầu tư dài hạn cho công nghệ, đội ngũ và năng lực sản xuất, thay vì chỉ tập trung vào tăng sản lượng. Khi tham gia được vào những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn, doanh nghiệp mới có thể nâng khả năng cạnh tranh và giảm phụ thuộc vào lợi thế chi phí thấp.
Minh bạch xuất xứ, chủ động chi phí
Một thách thức khác đối với doanh nghiệp khi xuất khẩu sang Hoa Kỳ là các quy định liên quan đến xuất xứ, thanh toán và tranh chấp thương mại ngày càng được kiểm soát chặt chẽ. Ông An Thế Dũng, nguyên Tham tán Thương mại Việt Nam tại Vương quốc Anh và Hoa Kỳ cho rằng, dù quan hệ thương mại tiếp tục mở rộng, xu hướng bảo hộ và sự thay đổi chính sách tại các thị trường lớn vẫn là yếu tố doanh nghiệp cần tính đến trong chiến lược kinh doanh.
Theo ông Dũng, doanh nghiệp cần đặc biệt chú ý năm vấn đề gồm pháp luật Hoa Kỳ, tiêu chuẩn chất lượng, nguồn gốc xuất xứ, tập quán thanh toán và nguy cơ tranh chấp thương mại. Đây là những nội dung có thể tác động trực tiếp đến khả năng giao hàng, chi phí và thậm chí việc duy trì quan hệ với đối tác.
Để thích ứng, doanh nghiệp cần cơ cấu lại thị trường, tăng tỷ lệ nội địa hóa, ứng dụng trí tuệ nhân tạo nhằm tối ưu chi phí và từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị.
Tuy nhiên, tăng tỷ lệ nội địa hóa không đơn thuần là thay thế nguyên liệu nhập khẩu bằng nguồn cung trong nước. Doanh nghiệp phải đồng thời bảo đảm chất lượng, tiến độ giao hàng và giá thành. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp đánh giá kỹ nhà cung cấp, lưu giữ đầy đủ hồ sơ nguyên liệu và thống nhất dữ liệu giữa các bộ phận sản xuất, kế toán và xuất nhập khẩu.
Khi thông tin được chuẩn hóa, doanh nghiệp có thể hạn chế sai lệch trong quá trình lập chứng từ, đồng thời có đủ cơ sở để giải trình khi đối tác hoặc cơ quan chức năng yêu cầu kiểm tra nguồn gốc hàng hóa.
Bên cạnh xuất xứ, logistics cũng là yếu tố tác động trực tiếp đến khả năng cạnh tranh tại thị trường Hoa Kỳ. Ông Rocky Ngọc Thạch, Nhà sáng lập và Giám đốc điều hành Smart Link Logistics cho rằng, doanh nghiệp cần tính toán toàn bộ hành trình của hàng hóa từ nhà máy đến điểm giao nhận cuối cùng, thay vì chỉ tập trung vào chi phí vận chuyển quốc tế.
Mặt khác, biến động cước vận tải có thể tác động đồng thời đến giá thành, thời gian giao hàng và dòng tiền. Vì vậy, hợp đồng cần quy định rõ trách nhiệm giữa các bên, đồng thời có cơ chế đàm phán lại khi cước vận tải hoặc các khoản phụ phí thay đổi lớn.
Doanh nghiệp cũng cần hiểu rõ nghĩa vụ theo từng điều kiện giao hàng, nhất là trách nhiệm liên quan đến vận chuyển, bảo hiểm, thông quan và thuế. Trước khi chốt giá với khách hàng, các yếu tố như mã phân loại hàng hóa, chứng từ xuất xứ và trị giá hải quan cần được kiểm tra kỹ.
Hợp đồng, hóa đơn, phiếu đóng gói và vận đơn cũng phải được đối chiếu với nhau để hạn chế sai lệch. Chỉ một lỗi nhỏ trong chứng từ cũng có thể làm chậm quá trình thông quan, phát sinh chi phí lưu kho, lưu container hoặc ảnh hưởng đến thời hạn giao hàng.
Đối với các nhóm hàng nông sản, thực phẩm và sản phẩm y tế, yêu cầu còn khắt khe hơn do liên quan đến cơ quan quản lý chuyên ngành, kiểm dịch và giới hạn dư lượng hóa chất.
Theo ông Thạch, doanh nghiệp cần phối hợp sớm với đại lý và đơn vị logistics để hoàn thành khai báo đúng thời hạn, đồng thời xác định rõ cước vận tải cũng như các khoản phụ phí phát sinh ở cả hai đầu. Việc chuẩn bị từ trước sẽ giúp hạn chế nguy cơ hàng bị lưu giữ, phát sinh chi phí và gây áp lực lên dòng tiền.
Các chuyên gia cho rằng, cùng với nỗ lực tự nâng năng lực, doanh nghiệp vẫn cần sự hỗ trợ thường xuyên về thông tin thị trường, tư vấn pháp lý và kết nối đối tác. Ông Trần Ngọc Liêm cho biết, VCCI sẽ tiếp tục đẩy mạnh hoạt động xúc tiến thương mại, cung cấp thông tin và hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị.
Trong bối cảnh yêu cầu tại thị trường Hoa Kỳ ngày càng cao, khả năng duy trì thị trường sẽ không chỉ phụ thuộc vào việc doanh nghiệp có đơn hàng hay không. Năng lực kiểm soát sản xuất, minh bạch nguồn gốc, quản trị chi phí và xây dựng uy tín với đối tác mới là những yếu tố quyết định khả năng đi đường dài của hàng Việt Nam tại thị trường này.
