Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo (AI) mở ra nhiều cơ hội đổi mới phương thức quản lý, điều hành và thực thi công vụ, đặc biệt ở cấp xã, phường, nơi trực tiếp giải quyết công việc hành chính và phục vụ người dân. Tuy nhiên, để AI thực sự trở thành công cụ nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở, vấn đề không chỉ nằm ở khả năng tiếp cận công nghệ, mà còn ở năng lực làm chủ, khai thác dữ liệu và thay đổi tư duy làm việc của đội ngũ cán bộ.
Trao đổi với phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc, ông Phạm Quốc Đông, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đào tạo Công nghệ và Chuyển đổi số AVG cho rằng, đào tạo AI phải gắn với vị trí việc làm, dữ liệu đáng tin cậy, yêu cầu bảo mật và trách nhiệm của người thực thi công vụ.
Trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành, AI có thể thay đổi phương thức quản lý, điều hành ở cấp xã, phường như thế nào, thưa ông?
Ở cấp xã, phường, điều cần thay đổi trước hết là cách tổ chức và xử lý công việc. Khi phạm vi phục vụ rộng hơn, cán bộ vừa phải giải quyết hồ sơ hằng ngày, vừa tổng hợp tình hình, tham mưu cho lãnh đạo. Nếu được triển khai phù hợp, AI có thể giảm thời gian cho những thao tác lặp lại, giúp cán bộ tập trung hơn vào kiểm tra, phối hợp và trực tiếp hỗ trợ người dân.
Đơn cử, với kho tài liệu đã được cơ quan kiểm duyệt, AI có thể hỗ trợ tìm kiếm nội dung, tóm tắt hồ sơ, đối chiếu thông tin và gợi ý những điểm cần kiểm tra. Trong công tác điều hành, công nghệ này có thể giúp tổng hợp tiến độ, nhận diện công việc có nguy cơ chậm và phân nhóm phản ánh để người phụ trách xem xét. Tuy nhiên, muốn đưa vào vận hành phải xác định rõ nguồn dữ liệu, người kiểm tra và quy trình xử lý.
Quan trọng hơn, AI cần góp phần hình thành thói quen làm việc dựa trên dữ liệu, theo dõi được tiến độ và xác định rõ trách nhiệm. Cán bộ có thể nắm được một yêu cầu đang ở khâu nào, còn thiếu thông tin gì và cần phối hợp với ai. Mục tiêu cuối cùng là giúp người dân được hướng dẫn rõ ràng hơn, giảm việc đi lại, bổ sung hồ sơ nhiều lần. Quyền quyết định và trách nhiệm thực thi công vụ vẫn thuộc về người có thẩm quyền.
Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, xác lập nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, bảo đảm sự kiểm soát của con người và trách nhiệm giải trình. Theo tôi, cần cụ thể hóa những nguyên tắc này bằng quy trình giao việc, kiểm tra và phê duyệt rõ ràng. Cán bộ không được coi câu trả lời của AI là căn cứ pháp lý độc lập để giải quyết quyền, lợi ích của người dân.
Làm thế nào để AI hỗ trợ cán bộ phân tích, dự báo và tham mưu, thay vì chỉ dừng ở soạn thảo văn bản, tổng hợp thông tin, thưa ông?
Quy trình có thể gồm các bước: Xác định vấn đề, chuẩn bị dữ liệu, yêu cầu AI hỗ trợ phân tích, kiểm chứng kết quả và hoàn thiện phương án tham mưu. Mỗi nhận định cần chỉ rõ nguồn thông tin, thời điểm cập nhật và giới hạn của dữ liệu. Ví dụ, nếu số lượng hồ sơ tăng vào một số thời điểm, AI có thể gợi ý phương án bố trí nhân lực. Tuy nhiên, cán bộ phải kiểm tra xem biến động đó có thực sự mang tính quy luật hay chỉ xuất hiện do một đợt cập nhật dữ liệu hoặc thay đổi quy trình.
Đối với dự báo, cần phân biệt kết quả tính toán từ dữ liệu với những suy đoán do công cụ tạo ra. Một biểu đồ hoặc câu trả lời có vẻ thuyết phục chưa đủ làm căn cứ quyết định. Muốn sử dụng mô hình dự báo, phải thử nghiệm trên dữ liệu phù hợp, theo dõi sai số và thường xuyên đánh giá lại. Với những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích của người dân, kết quả AI phải được thẩm định kỹ trong quy trình chuyên môn.
Báo cáo tham mưu cần thể hiện dữ liệu đã sử dụng, các phương án được cân nhắc, rủi ro và lý do lựa chọn kiến nghị cuối cùng. Khi đó, AI giúp mở rộng khả năng phân tích, còn cán bộ phải nâng cao chất lượng lập luận và trách nhiệm giải trình.
Vậy, theo ông, cần giải quyết những vấn đề gì về hạ tầng, dữ liệu và phối hợp để ứng dụng AI đồng bộ giữa các địa phương?
Trước hết, địa phương cần rà soát các hệ thống đang sử dụng, xác định bài toán nào thực sự cần AI và có thể tích hợp vào quy trình hiện có. Nếu mỗi bộ phận tự lựa chọn công cụ, xây dựng kho dữ liệu riêng, cán bộ có thể phải nhập lại thông tin nhiều lần, trong khi lãnh đạo vẫn thiếu dữ liệu thống nhất để điều hành.
Về hạ tầng, cần bảo đảm kết nối ổn định, thiết bị phù hợp, tài khoản và quyền truy cập được quản lý rõ ràng. Giải pháp mới phải có phương án vận hành, bảo trì, hỗ trợ người dùng và bảo đảm công việc vẫn được xử lý khi hệ thống gặp sự cố. Việc lựa chọn công nghệ cũng cần tính đến khả năng kết nối, bàn giao và duy trì lâu dài.
Cùng với việc tuân thủ Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, mỗi phương án triển khai cần xác định rõ quyền truy cập, cơ chế ghi nhật ký, sao lưu, khôi phục và đầu mối xử lý sự cố. Cần kiểm tra nhà cung cấp lưu dữ liệu ở đâu, trong bao lâu, có sử dụng dữ liệu đầu vào để huấn luyện mô hình hay không và có phát sinh chuyển dữ liệu xuyên biên giới không. Những yêu cầu này phải được xem xét ngay từ khâu lựa chọn giải pháp.
Về dữ liệu, cần thống nhất danh mục dùng chung, xác định đơn vị chịu trách nhiệm và thời điểm cập nhật; đồng thời xử lý thông tin thiếu, trùng lặp hoặc sai trước khi phân tích. Luật Dữ liệu số 60/2024/QH15 đặt nền tảng cho việc tạo lập, khai thác và chia sẻ dữ liệu. Định hướng “một dữ liệu, một nguồn” cần được hiểu là quản lý thống nhất nguồn dữ liệu có thẩm quyền, có khả năng truy nguyên và chia sẻ đúng quyền, không phải tập trung mọi dữ liệu vào một nơi để tất cả cùng truy cập...
Đặc biệt, phải phân loại thông tin trước khi đưa vào hệ thống. Không đưa tài liệu thuộc bí mật Nhà nước lên các dịch vụ AI công cộng. Việc xử lý thông tin này phải tuân thủ pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước và điều kiện của hệ thống được phép sử dụng. Nếu phát hiện nguy cơ lộ lọt thông tin, phải dừng thao tác có rủi ro và báo ngay đầu mối có trách nhiệm theo quy trình của cơ quan.
Trân trọng cảm ơn ông!
Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cùng Chương trình hành động của Chính phủ tại Nghị quyết số 03/NQ-CP ngày 09/01/2025. Đặc biệt, Quyết định số 700/QĐ-TTg, ngày 20/04/2026 phê duyệt Đề án tăng cường bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức ở xã, phường, đặc khu đáp ứng yêu cầu vận hành chính quyền địa phương hai cấp giai đoạn 2026 - 2031; Chỉ thị số 18/CT-TTg, ngày 08/05/2026 cũng đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng đội ngũ cấp xã. Đây là những căn cứ quan trọng để địa phương chủ động rà soát nhu cầu và tổ chức bồi dưỡng có trọng tâm.
