Hiện thực hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, ngành văn hóa và chính quyền địa phương đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn, tôn tạo, biến di sản thành tài sản, đưa “địa chỉ đỏ” này hòa mình vào không gian văn hóa rộng lớn của Thành phố Hồ Chí Minh.
Địa đạo được đào từ lòng dân
Năm 1948, trước các cuộc càn quét của quân Pháp, người dân Long Phước bắt đầu đào hầm bí mật trong vườn nhà để bảo vệ tính mạng và tài sản. Từ những chiếc hầm cá nhân đơn lẻ, phong trào nhanh chóng lan rộng sang các hộ gia đình, phát triển thành hệ thống đường hầm liên hoàn có ngách, lỗ thông hơi, phục vụ tránh địch và chiến đấu. Đầu năm 1949, Chi bộ xã Long Phước tổ chức họp, thống nhất chủ trương nâng cấp hầm bí mật thành hệ thống địa đạo quy mô. Công trình được tổ chức thành các cụm tại nhiều ấp, kết nối với nhau bằng đường trục xương sống và gắn kết chặt chẽ với hệ thống công sự chiến đấu trên mặt đất.
Với vị trí chiến lược về quân sự, chính trị và kinh tế, Long Phước từng là địa bàn kết nối các vùng căn cứ, nơi đứng chân, nằm vùng của nhiều cơ quan lãnh đạo cách mạng địa phương. Trong suốt hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, nhờ hệ thống địa đạo kiên cố, quân và dân Long Phước đã bám trụ vững chắc giữa vùng đất bị địch liên tục bao vây, đánh phá.
Sau chống Pháp, bước sang giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, địa đạo đã được khôi phục, mở rộng bài bản hơn, trong đó có các đoạn sâu từ 5-6 mét, bố trí cửa ngăn, lỗ thông hơi, ụ chiến đấu với tổng chiều dài trục chính khoảng 3,6 km.
Bà Nguyễn Thị Hồng Minh, nguyên Phó Chủ tịch UBND thị xã Bà Rịa, người từng trực tiếp tham gia đào và khôi phục địa đạo thời kỳ chống Mỹ nhớ lại: “Thời điểm đó, không khí đào địa đạo trong các ấp diễn ra sôi nổi lắm. Nhiều gia đình cùng tham gia lo cung cấp lương thực, nước uống cho lực lượng đào hầm. Để đảm bảo tuyệt đối bí mật, việc đào, vận chuyển đất, ngụy trang dấu vết được tiến hành hết sức cẩn trọng, đồng thời bố trí các tổ cảnh giới, báo động từ xa”.
Xúc động nhớ về những ngày bám trụ đánh địch ở địa đạo, cựu chiến binh Lê Tấn Hùng (Tiểu đoàn D445) cho biết, những trận đánh lớn của đơn vị thường gắn liền với vùng đất Long Phước. Nhờ thông thuộc địa đạo, đường làng ngõ xóm từng ấp nên đánh trận ở Long Phước giống như đánh ở vườn nhà mình. Bà con coi bộ đội như con cái trong nhà, đi tới đâu cũng được chở che, nuôi dưỡng. Ông Hùng cho biết sẽ trao tặng lại Bảo tàng - Thư viện tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu chiếc “đèn quéo” của Mỹ, chiến lợi phẩm thu được trong một trận đánh tại đây mà ông lưu giữ nhiều năm qua.
Từ một giải pháp tự vệ trước các cuộc càn quét, Địa đạo Long Phước đã trở thành một hệ thống phòng thủ, chiến đấu hiệu quả, minh chứng sinh động cho đường lối chiến tranh nhân dân sáng suốt của Đảng, tình đoàn kết gắn bó giữa cách mạng với nhân dân. Ngày 9/1/1990, Địa đạo Long Phước được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia (Quyết định số 34/VHQĐ). Năm 1994, Đảng bộ, quân và dân xã Long Phước được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Đánh thức di tích từ những dấu tích lịch sử
Chiến tranh đã lùi xa nhưng thời gian và sự biến đổi của tự nhiên, đô thị hóa đang đặt ra thách thức lớn đối với di tích Địa đạo Long Phước. Do tác động của thời tiết, quá trình canh tác lâu năm và công tác bảo quản chưa được đầy đủ, nhiều đoạn địa đạo hiện đã xuống cấp, sụp đổ. Theo khảo sát của cơ quan chuyên môn, dấu tích ở khu vực ấp Đông nay chỉ còn khoảng 40-50%, ấp Bắc còn 20-30%, trong khi ấp Nam và Phước Hữu hầu như đã hư hỏng hoàn toàn.
Bên cạnh đó, nhiều phần di tích nằm trong đất vườn của người dân, đòi hỏi phải sớm khoanh vùng, bảo vệ để hạn chế nguy cơ dấu tích tiếp tục bị ảnh hưởng bởi hoạt động sản xuất. Cùng với công tác quy hoạch, phục hồi Địa đạo Long Phước, việc xác định chính xác các điểm di tích, bảo vệ dấu tích gốc; đồng thời phục hồi câu chuyện lịch sử bằng hệ thống tư liệu, hiện vật, ký ức nhân chứng là yêu cầu lớn được đặt ra.
Cuối tháng 9 vừa qua, Bảo tàng - Thư viện tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu đã phát động phong trào hiến tặng, tiếp nhận hiện vật, kỷ vật gắn với Địa đạo Long Phước nhằm bổ sung nguồn tư liệu, phục vụ công tác nghiên cứu, phục dựng và trưng bày. Nhiều kỷ vật quý giá đã được các nhân chứng, thân nhân gia đình cán bộ lão thành và nhà sưu tập tư nhân trao gửi.
Trong số đó là hai khẩu súng (một khẩu AK của Nga và một khẩu M79 của Mỹ) cùng bộ hồi ký do Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, Đại tá Nguyễn Văn Tàu (bí danh Tư Cang, Cụm trưởng Cụm Tình báo H63 huyền thoại) - người con của quê hương Long Phước trao tặng. Đây là hai khẩu súng đã gắn với thời khắc lịch sử đặc biệt của dân tộc khi cùng ông và đồng đội tiến vào Dinh Độc Lập trưa ngày 30/4/1975. Gia đình nguyên Chủ tịch tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ) Nguyễn Minh Ninh cũng trao tặng nhiều kỷ vật gắn với cuộc đời hoạt động và nhiều trận đánh do ông chỉ huy tại Địa đạo Long Phước. Nhà sưu tập Lý Thanh Bình đóng góp hai mảnh thân súng ngắn và chiếc muỗng quân dụng của lực lượng quân đội Australia trong chiến tranh tại chiến trường Bà Rịa - Vũng Tàu...
Ông Trần Công Sơn, Giám đốc Bảo tàng - Thư viện tỉnh chia sẻ, mỗi hiện vật đều mang một câu chuyện riêng. Khi được xác minh, bảo quản và đặt vào đúng không gian lịch sử, một chiếc cuốc, một khẩu súng hay lá thư, tấm ảnh cũ sẽ không chỉ còn là ký ức riêng trong mỗi gia đình mà trở thành tài sản quý báu của dân tộc và giúp cho công chúng hình dung trọn vẹn về một thời kỳ oanh liệt ở Địa đạo Long Phước.
Những kỷ vật riêng của từng gia đình, từng người lính, từng nhân chứng đang trở về, hòa vào làm một phần ký ức chung của Địa đạo Long Phước. Đó là những kỷ vật chiến đấu, dụng cụ đào đắp và phòng ngự, đồ dùng sinh hoạt, hậu cần cùng tư liệu, hiện vật khen thưởng, là những mảnh ghép còn thiếu để nối lại những mạch ký ức về một vùng đất từng là “thành đồng” giữa lòng địch.
Hợp nhất vào không gian văn hóa - lịch sử rộng lớn của Thành phố Hồ Chí Minh, di tích Địa đạo Long Phước trở thành mắt xích kết nối đồng bộ với hệ thống Địa đạo Củ Chi, Chiến khu Rừng Sác Cần Giờ và các thiết chế văn hóa, lịch sử khác, mở rộng thêm không gian giáo dục truyền thống, trải nghiệm và phát huy giá trị di sản.
Phó Chủ tịch UBND phường Tam Long Hồ Minh Trung cho biết, hiện Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh có chủ trương tiếp nhận, giao đơn vị chuyên môn trực tiếp quản lý di tích và đã tiến hành khảo sát, kiểm kê hiện trạng cùng các hồ sơ liên quan do phường đảm trách thời gian qua. Ông Hồ Minh Trung cho rằng, việc giao đơn vị chuyên môn về văn hóa sẽ đảm bảo việc quản lý thống nhất, bài bản, thuận lợi trong công tác bảo tồn, gìn giữ, phát huy giá trị di tích lịch sử cấp quốc gia, nhất là đối với những dự án đang và triển khai sau này.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã tạo cơ sở chính trị, phương châm hành động mạnh mẽ. Ngành văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh cùng chính quyền và người dân địa phương đang nỗ lực hiện thực hóa Nghị quyết trong việc phục dựng, bảo tồn, tôn tạo Địa đạo Long Phước để gìn giữ cho thế hệ mai sau, từng bước biến di sản này thành một trong những nguồn lực nội sinh quan trọng, dẫn dắt phát triển kinh tế - xã hội trong kỷ nguyên mới.
