Chim cánh cụt Peru lâm nguy do 'siêu El Niño'

Quần thể chim cánh cụt Humboldt tại khu bảo tồn Punta San Juan giảm còn chưa đầy 500 con sau cúm gia cầm và El Niño, khiến giới khoa học chạy đua bảo vệ đàn chim.

chimcanhcut.jpg
Chim cánh cụt Humboldt. Ảnh: Wikimedia Commons

Theo phóng viên TTXVN tại Nam Mỹ, từng là một trong những nơi tụ tập chim và các động vật biển lớn nhất Trái Đất, khu bảo tồn Punta San Juan ở Peru đang chứng kiến sự sụt giảm thảm khốc của loài chim cánh cụt sa mạc Humboldt. Trước mối đe dọa từ một đợt "siêu El Niño" mới, các nhà khoa học đang nỗ lực vừa bảo vệ những cá thể cuối cùng, vừa chuẩn bị môi trường sống cho ngày đàn chim quay trở lại.

​Nằm trên dải đất đá và cát rộng 54 hecta nhô ra Thái Bình Dương ở miền Nam Peru, khu bảo tồn Punta San Juan vào năm 2012 từng là ngôi nhà của hàng trăm nghìn con chim biển. Trong số đó có khoảng 300.000 con chim cốc Guanay và 3.000 con chim cánh cụt Humboldt - quần thể lớn nhất của loài chim cánh cụt sa mạc này tại Peru. Tuy nhiên, đến năm 2025, số lượng chim cánh cụt tại đây đã lao dốc xuống còn chưa đầy 500 con.

​Bi kịch bắt đầu khi dịch cúm gia cầm càn quét khu bảo tồn trong hai năm 2022 và 2023, làm sụp đổ các quần thể chim biển và lây lan sang cả các loài thú biển như sư tử biển và hải cẩu lông. Ngay sau đó, El Niño ập đến, khiến nhiệt độ bề mặt nước biển ở phía đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường trong nhiều tháng. Làn nước nóng đã đẩy loài cá cơm - nguồn thức ăn chính của chim cánh cụt - xuống sâu hơn và dạt ra xa bờ hơn, trong khi các đội tàu đánh cá công nghiệp lại cạnh tranh trực tiếp nguồn thức ăn ít ỏi còn lại.

​Nhà sinh thái học Susana Cárdenas-Alayza, người đã tham gia điều hành Chương trình Bảo tồn Punta San Juan hơn 20 năm qua, chia sẻ rằng là một nhà khoa học, bà đã quen với việc xử lý các con số và điều kiện biến đổi. Bà nói: "Nhưng bệnh tật và các sự kiện khí hậu vuột khỏi tầm kiểm soát của tôi".

​Hiện nay, khu bảo tồn lại đang đối mặt với mối đe dọa mới từ một đợt "siêu El Niño". Nhiệt độ bề mặt biển ở phía Đông Thái Bình Dương tăng vọt đang làm gián đoạn dòng hải lưu lạnh giàu cá chảy qua bán đảo. Các ghi nhận thực địa vào tháng 7 vừa qua cho thấy sự vắng bóng đáng báo động của loài chim này, chỉ còn lác đác vài cá thể cùng nhiều tổ bị bỏ hoang với những quả trứng lạnh ngắt. Theo bà Cárdenas-Alayza, khi nguồn thức ăn khan hiếm, chim cánh cụt thường ngừng sinh sản hoặc rời bỏ tổ để tìm môi trường sống thuận lợi hơn, và nhiều con đã chết đói dọc đường đi.

​Sự suy giảm này cũng đặt ra thách thức lớn cho những người đang làm việc tại khu bảo tồn - nơi được bà Cárdenas-Alayza gọi là một "phòng thí nghiệm sống". Trong nhiều thập kỷ, các tình nguyện viên từ khắp nơi trên thế giới đã đến đây để đếm số lượng chim, theo dõi chế độ ăn và xây dựng các tổ nhân tạo để bảo vệ chim non. Vào mùa hè năm 2025, họ còn thành lập một "đội tuần tra chim cánh cụt" nhằm bảo vệ đàn chim khỏi bị xáo trộn khi công nhân tiến hành thu hoạch phân chim (guano - loại phân giàu nitơ dùng làm phân bón và cũng là vật liệu để chim cánh cụt đào hang làm tổ). Thậm chí, các công nhân đã chung tay dựng một bức tường tạm bằng bao tải phân chim dài nửa kilomet để che chắn cho đàn chim trên quãng đường đi bộ hàng ngày ra biển.

​Dù hệ sinh thái đang dần trống trải và chưa rõ đợt El Niño lần này sẽ kéo dài bao lâu hoặc khi nào đàn cá mới quay lại, bà Cárdenas-Alayza khẳng định mình vẫn giữ vững hy vọng. Nhiều loài sinh vật ở Punta San Juan có tập tính trung thành với lãnh thổ, đồng nghĩa với việc ngay cả khi phải rời đi tìm kiếm thức ăn, cuối cùng chúng vẫn sẽ tìm đường trở về.

​Nhà sinh học Patricia Majluf, người sáng lập Chương trình Punta San Juan từ năm 1979, dẫn chứng một cuộc hồi sinh trong quá khứ: sự kiện El Niño năm 1997-1998 từng khiến số lượng sư tử biển và hải cẩu sụt giảm nghiêm trọng, còn số chim cánh cụt chỉ còn vài trăm con. Thế nhưng, quần thể chim sau đó đã phục hồi ngoạn mục nhờ lệnh siết chặt hạn ngạch đánh bắt cá cơm được áp dụng vào năm 2006.

​Chính vì vậy, giới khoa học hiện đang bận rộn chuẩn bị cho ngày trở về của chim cánh cụt Humboldt. Vào tháng 7, bà Cárdenas-Alayza cùng các đồng nghiệp đã làm việc với các nhà lập pháp Peru để kiến nghị áp đặt hạn ngạch đánh bắt cá cơm nghiêm ngặt hơn. Họ cũng thúc đẩy một chiến lược phục hồi hệ sinh thái mới với sự chung tay của cộng đồng ngư dân, doanh nghiệp, sinh viên và thậm chí cả các đầu bếp địa phương.

​Tại bán đảo Punta San Juan, nhóm nghiên cứu đang hối thúc chính phủ gia cố bức tường bê tông bảo vệ quanh khu bảo tồn để ngăn chặn kẻ săn mồi. Trước mắt, họ đang đặt bẫy các loài xâm lấn chuyên ăn thịt chim non như cáo và chuột. Đồng thời, các nhà khoa học cũng phát triển các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) để đẩy nhanh tốc độ phân tích dữ liệu từ hệ thống camera từ xa, giúp theo dõi sát sao quá trình sinh sản của những cá thể chim cánh cụt Humboldt còn sống sót.

​Thanh Tùng (PV ​TTXVN tại Buenos Aries)

Dành cho bạn